عزیز رویش

اشک بابه مزاری؛ روایت زخم افشار است

2012-02-09T01:38:00.001+04:30

افشار نقطه‌ عطف مهمی در تاریخ سیاسی معاصر افغانستان است. قضیه‌ی افشار، تنها ضرورت بازخوانی روابط هزاره‌ها و تاجک‌ها را مطرح نمی‌کند، بلکه روابط هزاره‌ها و پشتون‌ها، و هزاره‌ها با سایر اقشار اجتماعی در درون لایه‌ی شیعی را نیز مورد توجه قرار می‌دهد. به نظر می‌رسد که گذشت زمان، فرصت و امکان بازخوانی دقیق‌تر و منصفانه‌تر مسایل مرتبط با افشار را نیز بیشتر ساخته است.

عده‌ی زیادی هستند که از پرداختن به قصه‌ی افشار ابا می‌ورزند. در یک نگاه، شاید این اباورزیدن طبیعی باشد و باید نسبت به آن تأمل کرد. گویا هنوز هم ظرفیت جامعه‌ی افغانی به آن حدی نرسیده است که حوادث تاریخی را در ظرف زمانی - مکانی و با توجه به شرایط و الزامات خاص آنها بررسی کند. این هراس وجود دارد که بازخوانی یک حادثه‌ی تلخ در تاریخ عقده‌هایی را دامن خواهد زد که به تکرار آن حادثه و تلخی‌های آن خواهد افزود. مثلاً گفته می‌شود که مسأله‌ی افشار به خودی خود پای احمد شاه مسعود و شورای نظار را به میان می‌کشد و پرداختن به نقش احمد شاه مسعود و شورای نظار در قضیه‌ی افشار، روابط سیاسی هزاره‌ها و تاجیک‌ها، یا حد اقل هزاره‌ها و پنجشیری‌ها را متأثر می‌سازد. به همین گونه است نقش "سید"هایی که در حادثه‌ی افشار دخیل بودند و گفته می‌شود که سخن گفتن از افشار، زخم خون‌چکان در روابط درون اجتماعی شیعه‌ها را تازه می‌کند و باعث می‌شود که شقه‌بندی بیشتری در درون این جامعه به وجود بیاید که به هیچ صورت به نفع نیست.

این استدلال‌ها را نمی‌شود نادیده گرفت. اما خوب است موضوع را از زاویه‌ای دیگر نیز نگاه کنیم: اگر از حادثه‌ی افشار یاد نکنیم، آیا مشکلی که از ناحیه‌ی آن در روابط اجتماعی ما پدید آمده است، حل می‌شود؟

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

شباهتی آموزنده از تاریخ

2012-02-07T22:18:00.000+04:30

جاناتان ستیل، مقاله‌نویس گاردین، در 27 سپتامبر 2011 ده افسانه‌ای را یاد کرد که در مورد افغانستان تکرار می‌شوند و به تعبیر او هیچکدام با واقعیت ربطی ندارند. در میان این ده افسانه، یکی هم این بود که مجاهدین حکومت داکتر نجیب الله را ساقط ساختند و او شواهدی را ارایه می‌کند که خلاف این افسانه را ثابت می‌سازند.(*)

جاناتان می‌گوید که عامل کلیدی که حکومت نجیب الله را به زانو درآورد، اعلام یک موضع از جانب ماسکو بود که در سپتامبر 1991 صورت گرفت. بوریس یلتسین، اندکی پس از آنکه کودتای تندروان کمونیستی بر علیه گرباچف را شکست داد، تمام تعهدات بین‌المللی کشورش را پایان داد و اعلام نمود که از تاریخ اول جنوری 1992، هیچ کمک نظامی به کابل صورت نمی‌گیرد و ارسال مواد سوختی، غذا و سایر کمک‌ها نیز قطع می‌شوند.

جاناتان می‌گوید که اثر این تصمیم بر روحیه‌ی طرفداران داکتر نجیب الله فاجعه‌بار بود. رژیم نجیب الله بعد از خروج نیروهای اتحاد شوروی بیشتر از دو سال مقاومت کرده بود، ولی با موضع جدید اتحاد شوروی به معنای واقعی کلمه تنها می‌ماند. بنابراین، در یکی از بازی‌های شگفت تاریخ، این ماسکو بود که برغم قربانی‌های فراوان که برای بقای حکومت کابل تحمل کرده بود، باعث سقوط آن شد، نه گروه‌های مجاهدین.

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

گفتمان عدالت در ‌اندیشه‌ی سیاسی بابه مزاری

2012-02-07T22:16:00.000+04:30

سوال خواست سیاسی هزاره‌ها، ضرورت گفتمان مشخص و واضح در میان کادرهای فرهنگی و سیاسی آنها را نیز مطرح ساخته است. سابقه‌ی تاریخی این گفتمان در میان هزاره‌ها از سه دهه تجاوز نمی‌کند. قتل‌عام‌های امیرعبدالرحمانی و به تعقیب آن سیاست معین حکومت‌ها برای خفه‌کردن هرگونه خواست سیاسی در میان هزاره‌ها، تا کودتای هفتم ثور و شروع قیام مردمی بر علیه رژیم دموکراتیک خلق، زندگی سیاسی هزاره‌ها را تحت‌الشعاع خویش قرار داده بود. در اواخر دهه‌ی چهل و اوایل دهه‌ی پنجاه خورشیدی، افرادی از هزاره‌ها بودند که وارد گفتمان‌های سیاسی شدند، اما اولاً تعداد آنها خیلی محدود و انگشت‌شمار بود و ثانیاً رویکرد سیاسی آنان بیشتر یا گرایش چپ کمونیستی داشت یا راست اسلامیستی. اسمعیل مبلغ، برات علی تاج، سید اسمعیل بلخی، ابراهیم گاوسوار و افرادی دیگر در حلقه‌ی ارتباط آنان نیز ابتدایی‌ترین فعالیت‌ها با محوریت نسبتاً هزارگی و یا خواست هزارگی را آغاز کرده بودند که آنهم در برابر حساسیت‌های قشر سنتی و نظام سیاسی مجال رشد نیافت.

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

سلطان کرزی (گزارشی از مقاله‌ی جید اوبر، در فورین پالیسی)

2012-02-07T22:15:00.000+04:30

جید اوبر، مدیر برنامه‌های موسسه دموکراسی بین‌المللی، در مقاله‌ای که به تاریخ 30 جنوری 2012 در سایت فورین پالیسی منتشر کرده است، به این سوال پاسخ می‌دهد که چرا حامد کرزی از قدرتی شبیه شاه برخوردار است و آیا با این قدرت او می‌توان آینده‌ی خوبی را برای دموکراسی نوپای افغانستان انتظار داشت.

عنوان مقاله‌ی آقای اوبر نشان از دید انتقادی او نسبت به قدرتی است که در قانون اساسی افغانستان به رییس جمهوری اعطا شده است: «سلطان کرزی»!

مقاله با اشاره به سخنان آقای کرزی در جریان افتتاح شانزدهمین دور کاری پارلمان افغانستان آغاز می‌شود که در آن آقای کرزی درخواست برخی افراد در حلقات بین‌المللی مبنی بر تعدیل و تغییر قانون اساسی را رد کرده و خارجی‌ها را به استفاده از افغانستان به عنوان آزمایشگاه سیاسی متهم نمود. در این سخنرانی آقای کرزی گفت که «با صراحت و قاطعیت اعلام می‌کنیم که هرگز اجازه نخواهیم داد که رویای خطرناک تجربه‌ی یک نظام سیاسی دیگر در افغانستان تحقق بیابد».

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

آشنایی با شگردهای مطبوعاتی

2012-02-07T22:14:00.000+04:30

رویدادهایی که در حوزه‌ی علوم انسانی قرار می‌گیرند، به گونه‌های مختلف قابل تعبیر و تفسیر اند. آشنایی با شگردهای مطبوعاتی، می‌تواند درک موضوعات را سهل‌تر سازد. نمونه‌ای از همچون شگردها را از دو سایت انترنیتی معتبر می‌توان پیدا کرد که یکی به زبان فارسی است و دیگری به زبان انگلیسی. سایت فارسی، همان صفحه‌ی انترنیتی پربیننده‌ی بی‌بی‌سی است که میزان بازدیدکنندگان آن روزانه از مرز یک میلیون بیشتر می‌شود. سایت انگلیسی هم «Huff Post World» است که از سایت‌های پربیننده محسوب شده و گزارش‌های آن در مورد افغانستان بینندگان زیادی را به سوی خود جلب می‌کند.

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

سناریوی کاتانگا برای افغانستان ( گزارشی از مقاله‌ی توماس روتیگ در مورد آینده‌ی افغانستان )

2012-02-07T22:12:00.000+04:30

توماس روتیگ، کارشناس آلمانی در امور افغانستان، مقاله‌ای را در تاریخ 19 جنوری 2012 در شبکه‌ی تحلیل‌گران افغانستان به نشر رسانید که از لحاظ اهمیت خود در شمار یکی از مقالات مهم در مورد افغانستان تلقی می‌شود. وی در این مقاله به نشست مورخ هشتم جنوری در برلین اشاره می‌کند که در آن چهار نفر از رهبران جبهه‌ی ملی با چهار تن از شخصیت‌های برجسته‌ی امریکایی، به شمول داناروهراباکر، رییس کمیته‌ی روابط خارجی سنای امریکا، لویس گهمرت، ستیو کینگ، و لوریتا سانشز، اشتراک ورزیده بودند. در ختم این نشست، بیانیه‌ای منتشر شد امضاکنندگان آن طرح یک سیستم غیرمتمرکز در افغانستان را مطرح کردند. توماس روتیگ، با توجه به واکنش‌های مختلفی که نشست آلمان برانگیخت، سناریوهایی مختلفی را برای آینده‌ی افغانستان به بررسی می‌گیرد که یکی از آنها سناریوی شبه‌کاتانگا است که در آن معادن و منابع زیرزمینی عامل ایجاد یک طرح سیاسی، و در عین حال، بی‌ثباتی و جنگ در کنگو قرار گرفت. کاتانگا منطقه‌ی زرخیزی در کنگو بود که پس از استقلال کنگو و رهبری پاتریس لومومبا، با دخالت کمپنی‌ها و قدرت‌های خارجی، به عامل نزاع بزرگ و تجزیه‌ی چندین باره‌ی کشور منجر شد. پاتریس لومومبا که کتاب مشهورش، «میهن من، کنگو» جلوه‌هایی از اندیشه‌ و باورهای او را در بر دارد، در اثر یک کودتای نظامی، از قدرت افتاد، و توسط یکی از گروه‌های جدایی‌خواه اعدام شد. توماس روتیگ در مقاله اش به سناریوهای سومالی و جنوب سودان نیز به عنوان احتمالاتی در آینده افغانستان اشاره می کند.

(ادامه مطلب را از جمهوری سکوت دنبال کنید)

اشرف غنی به علف‌خواری تشویق می کند!

2012-02-07T22:11:00.001+04:30

(نوشته ای از عارف ظفیر در جمهوری سکوت)

بیکاری هم خوب چیز است. شنیده بودم که می‌گفتند تمدن زاده‌ی نیاز بوده، اما هنر زاده‌ی بی‌نیازی. زندگی در اروپا و غرب اگر هیچ فایده نکرده، یکی هم این بوده که فرصت داده است آدم بنشیند و از سر بیکاری به هر سایت انترنیتی سر بزند و ببیند که در چهار گوشه‌ی دنیا چه خبر است. برای من این کار شده است یک سرگرمی که هم جالب است و هم معتاد کننده.

در این اواخر سایت‌پالی می‌کردم که یک بار چشمم افتاد به این خبر جالب در خبرگزاری بُست باستان که آن را به تاریخ چهارم دلو 1390 از بدخشان پست کرده است. کیف کردم از خواندنش. برای شما هم نقل می‌کنم که ببینید چه تحول بزرگی را در رشد و پیشرفت انسان‌ها در تکامل مدنی "افغانستان" نشان می‌دهد. دکتر اشرف غنی احمدزی در مراسم بزرگی که به مناسبت انتقال مسئولیت‌های امنیتی به نیروهای افغان برگزار شده است، در حضور هزاران نفر و مسئولین عالی‌رتبه‌ی دولتی و غیردولتی، اعم از ملی و بین‌المللی، برای تأمین مخارج اردو، طرح علف‌خواری مردم را مطرح کرده است. (بُست باستان،

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

صدای کرزی بوی جنگ دارد

2012-02-07T22:09:00.000+04:30

آقای کرزی در مراسم افتتاح دوره‌ی جدید کاری پارلمان گفت: «ما اجازه نمی‌دهیم که در کشور ما یک تجربه‌ی جدید سیاسی دیگر آزمایش شود.» او که به تعبیر بی‌بی‌سی «از حامیان اصلی نظام ریاستی در افغانستان است» در این سخنرانی تأکید کرد که «نظام کنونی افغانستان براساس اراده‌ی مردم تشکیل شده و "تا پای جان" از آن پاسداری خواهد کرد.» (بی‌بی‌سی، اول دلو 1390)

این سخن آقای کرزی با لحن و تأکیدات مخصوصی که در جریان ابراز آن داشت، به طور آشکار بوی جنگ می‌دهد. وقتی او از تعبیر «ما» و «کشور ما» و «اراده‌ی مردم» و «پاسداری تا پای جان»، آنهم رو به روی نمایندگان ملت حرف می‌زند، به خوبی می‌داند که مخاطبش کیست و چه سخنی را از طریق این تریبیون به گوش ملت و جهان می‌رساند.

ظاهراً کرزی آخرین نقطه‌ی امید در حلقه‌ی ضعیفی است که پارچه‌های مختلف افغانستان جدید را به هم نزدیک نگاه کرده است. تا کنون وی تلاش می‌کرد از زبان جنگ در برابر ملتش استفاده نکند. قبل از او تقریباً همه‌ی قدرتمندان واقعی دیگر در حلقه‌ی "سیاست افغانی" زبان زور را به صراحت به کار برده بودند: از عبدالرحمن و هاشم خان و داودخان و امین و شهنواز تنی، تا طالبان و حزب اسلامی و چند عضو ارشد کابینه و پارلمان. روستار ترکی و علم‌گل کوچی و حشمت غنی احمدزی به همان اندازه گلو و چشم پاره می‌کردند که اسمعیل یون و لیوال و ذبیح‌الله مجاهد و قاری یوسف. کسی از آنها گلایه‌ای نداشت و تصور می‌شد که افغانستان صدا و موضع آنان را بخشی از سنت‌های تاریخی خود می‌داند که تا زمان ما نیز انتقال یافته اند.

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

از سخن سياسي تا عمل سياسي

2012-02-07T22:08:00.000+04:30

(نوشته ای از رحیم جمشیدی در جمهوری سکوت)

نوشته اخير "نفر سوم" يكي از خوب‌ترين نوشته ها در مورد سياست ورزي هزاره ها است. اين نوشته از چند نظر مهم است:

1- نگاه جديد و ادبيات جديد در اين نوشته وجود داشته و با تمام قوت معطوف به يك رويكرد استراتژيك است.
2- تحليل واقع بينانه و آگاهانه است. به اين معنا كه: ما تحليل نويس زياد داريم، اما واقع بيني و وقوف در آن ها وجود ندارد.
3- روايت تحليلي از برخورد هزاره ها با قدرت سياسي ارائه مي كند كه قابل درك است و برخواسته از ذهنيت مبهم و اسطوره اي نيست.
4- يك نقد سياسي خوب است، هر ذهني را كه درك سياسي داشته باشد، تكان مي دهد.

اما من در اينجا از يك زاويه ديگر به عين مساله مي خواهم نگاه كنم. نام اين "زوايه" را هرچه مي خواهيد بگذاريد، مي خواهم بر اساس "تحليل گفتماني"، "فهم گفتماني" و "مكانيزم اجرايي گفتمان-سياست" در دو سطح تعامل ميان قومي و درون قومي مي‌پردازم. چون در غياب گفتمان شهروندي سياست و يا ميكانيزم هاي شهروندمحور سياست در يك كشور، بايد بن‌مايه هاي قومي سياست را شناخت. پس، استفاده از مفهوم تحليل گفتماني، به اين معنا است كه در دو سطح ياد شده در افغانستان، چگونگي و چه بودگي جنبه هاي قومي ماهيت گفتمان‌هاي سياسي را بدانيم. سپس بدانيم كه گفتمان سياسي هزاره ها در اين ميان چه بوده است. در اينجا، گفتمان عبارت از داعيه هاي سياسي و فورم هاي سخن سياسي در دو سطح ياد شده است. فهم گفتمان سياسي، عبارت از برداشت و درك داعيه هاي سياسي و شناخت فورم هاي سخن سياسي يا سياست ورزي گفتاري-اجرايي در دو سطح متذكره است. به عبارت ديگر، در تحليل گفتماني، گفتمان شناشي سياسي هزاره ها را بايد در نظر داشت. مضاف براين، ميكانيزم هاي اجرايي سياست يا يك گفتمان سياسي را نيز در نظر خواهم داشت.

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

سخنی که با خون نوشته شد

2012-02-07T22:06:00.000+04:30

(این سخنرانی به مناسبت سالگرد بابه مزاری در سال 1387 در مسجد امام خميني، دشت برچي ایراد شده بود و در همان سال در سایت جمهوری سکوت به نشر رسید. به دلیل نکته‌هایی که در این سخنرانی وجود دارد آن را در اینجا بازنشر می‌کنیم. - جمهوری سکوت )

بسم الله الرحمن الرحيم
«فاصبر، ان وعد الله حق، ولايستخفنك الذين لايوقنون» (قرآنکریم)
صبر و شكيبايي پيشه كن كه وعده‌ي خدا حق است و كساني كه يقين نمي‌كنند تو را به وحشت نيندازند.
در جايي كه امروز من پيش روي شما ايستاده ام زماني ديگر كس ديگري مي‌ايستاد كه امروز نيست و ما به يادبود او حرف مي‌زنيم و خاطره‌هاي او را براي همديگر تكرار مي‌كنيم. دقيقاً در همين نقطه‌اي كه من ايستاده ام، بابه‌مزاري مي‌ايستاد و از پشت همين مايكي كه من سخن مي‌گويم بابه‌مزاري سخن مي‌گفت. شايد مسجد امام‌خميني يكي از پرخاطره‌ترين دوره‌هاي زندگي بابه‌مزاري در طول دوران زندگي او، به خصوص در غرب كابل، بوده است. رفته رفته خود بابه‌مزاري هم با اين مسجد به گونه‌ي خاصي اُنس گرفته بود و وقتي گفته مي‌شد كه در كجا بايد محفل سخنراني برگزار شود، خيلي ساده مي‌گفت: مسجد امام خميني.
(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

كالبدشكافى يك متن مشوش و تحليل يك ذهن مغشوش

2012-02-07T22:05:00.001+04:30

(نوشته ای از جعفر عطایی در جمهوری سکوت)

چند وقتى گفتگوهايى ميان بعضى دوستان و آقاى رويش جريان داشت و در حاشيه اين مباحثه ها من نيز گاهى در اينجا و گاهى هم در فيسبوك چيزهايى در مورد متن و شخصيت آقاى رويش نوشته ام. در ادامه همان گفتگوها، اين، نقدى بر نوشته ى "پرسش هاى نامربوط و پاسخ هاى بى پرسش" آقاى رويش است.

در عنوان نوشته، آن طور كه از محتواى متن فهميده مى شود، احتمالا منظور آقاى رويش از "پاسخ هاى بى پرسش"، پرسش هاى بى پاسخ باشد. همانگونه که عمل می تواند بدون عکس العمل باشد٬ اما هر عکس العملی فقط در ادامه یک عمل مفهوم می یابد، پاسخ نیز زاده ی پرسش است و پاسخ، بی پرسش به دنیا نمی آید. منظور آقاى رويش از اصطلاح "پرسش هاى نامربوط" در عنوان متن نیز خيلى مفهوم نيست. معمولا انتظار جواب داشتن از "پرسش هاى نامربوط" معقول نيست. تركيب "پرسش هاى نامربوط" جوابش در خودش نهفته است و آن هم اينكه سوال پرسيده شده باطل، غلط، نابجا و نامربوط است و جوابى ندارد. کسی که آگاهانه پرسش نامربوط می پرسد یا در مورد پرسش اش جدی نیست و یا به قصد مغالطه٬ تخریب و استهزای بحث پرسش نامربوط می کند، یا هم اینکه شخص نورمالی نیست. کسی هم که ندانسته سوال بی ربط بپرسد٬ جوابش تشریح و نشان دادن بی ربط بودن آن سوال است. اگر عنوان نوشته ى آقاى رويش را به همان شكل اولیه اش بپذيريم، اين خود شاهد مثال روشنى از يك ذهن مشوش و چوكات فكرى پريشان و منطق گریز است كه به سختى مى توان درك كرد كه چه مى خواهد بگويد. پرسش نامربوط كردن و پاسخ هاى بى پرسش دادن بعيد است ثمرش چيزى غير از سخنان مبهم و مغشوش باشد.

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

رابطه‌ی متقابل با جامعه‌ی بین‌المللی (گام ششم)

2012-02-07T22:02:00.000+04:30

تاریخ روابط سیاسی افغانستان از دوران زمان‌شاه درانی (۱۷۹۳ - ۱۸۰۱) شروع می‌شود. پیش از آن جغرافیای خاصی به نام افغانستان نبوده و رابطه‌ی سیاسی هم به آن معنایی که روی آن حساب شود، در فرهنگ سیاسی این خطه وجود نداشته است. زمان شاه درانی پای انگلیس را در رابطه‌ی سیاسی خود به میان کشید و روس‌ها را هم تحریک کرد که در جنگ رقابت منطقوی خود از افغانستان فارغ نباشند. به اینگونه حد اقل خطی در دو سوی قلمرو حکومت او نشان‌دهی شد.

بعد از زمان‌شاه درانی، همه‌ی زمامداران سدوزایی و بارکزایی تا دوران امان‌الله خان، یا با انگلیس مخالفت کرده و تحت حمایت روس قرار گرفته اند یا بالعکس، در حمایت انگلیس قرار داشته و به روس‌ها پشت کرده اند. تعامل این زمامداران نیز تنها یک وجه داشته است: یا نوکری کرده اند و منقاد بوده اند، مثل شاه‌شجاع و امیرعبدالرحمن، یا "غیرت افغانی" نشان داده اند و سرکشی کرده اند، مثل وزیراکبر خان و یکی دو تای دیگر.

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

نشست آلمان؛ گام بلندی در سیاست جدید افغانستان

2012-02-07T22:00:00.000+04:30

به نظر می‌رسد نشست آلمان و اعلامیه‌ای که در پایان این نشست منتشر شده است از جنبه‌های گوناگون قابل ملاحظه است. در این نشست و اعلامیه‌ی پایانی آن، اشاراتی وجود دارد که در نوع خود در تاریخ سیاسی معاصر افغانستان بی‌سابقه اند:

1) سیاست بین‌المللی در قبال افغانستان از صورت کلیشه‌ای و کلاسیک بیرون شده است که در آن فقط خواست پاکستان یا گروه‌های خاصی در افغانستان مورد ملاحظه قرار می‌گرفت و سایر واقعیت‌ها و نیروها به زور و فشار به پیروی و اطاعت کشانده می‌شدند و یا مورد نفی و بی‌اعتنایی قرار می‌گرفتند. تحول جدید نشان می‌دهد که سیاست به نوعی توازن گرایش می‌یابد و واقعیت‌های گونا‌گون به طور همزمان مورد توجه قرار می‌گیرند.

2) این تحول نوعی توازن میان واقعیت‌های سیاسی اثرگزار در معادله‌ی سیاسی افغانستان نیز برقرار می‌کند و برای اطراف مختلف زمینه‌ی آن را مساعد می‌سازد که با تکیه بر منابع خارجی بر سیاست‌های تک‌بُعدی در داخل کشور اصرار نداشته باشند و واقعیت وجودی خود را مطابق آنچه خود دارند سنجش کنند نه اینکه از زور و فشار بیرونی برای رقابت و چانه‌زنی داخلی استفاده کنند. شاید حساسیت آقای لیوال و واکنش وزارت خارجه‌ی افغانستان حاکی از این امر باشد.

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

دل کندن از گذشته، چشم دوختن به آینده (گام پنجم)

2012-02-07T21:59:00.000+04:30

دل‌کندن از گذشته قاعدتاً آسان نیست، هرچند گاهی ضرورتش را نیز انکار نکنند. آدمی معمولاً با صد رشته به گذشته‌اش پیوند دارد و این رشته‌ها را یک‌بارگی کندن و تعلق خویش را با آنها قطع کردن، دشوار است. گذشته هر چه با هزینه‌های جانی و عاطفی بیشتر عجین باشد، شیرینی‌اش بر دل آدمی بیشتر می‌چسبد. به همین گونه است عجین بودن گذشته با رنج و درد آدمی، که رنج و درد نیز بخش مهمی از تاریخ و ارزش‌های کهن او محسوب می‌شوند.

حالا که بیم 2014 و پیامدهای هولناک آن جان ما را آزرده کرده است، آیا می‌توانیم از گذشته دل بکنیم و تنها تعلق خویش را در حد چشم دوختن به گذشته و آموختن از آن بسنده کنیم و در عوض، چشم و دل خود را یکجایی به آینده بسپاریم و برای آینده فکر کنیم و برنامه بریزیم؟

***

به نظر می‌رسد کنفرانس بن آغاز خوبی برای این تمرین نیز بود. در کنفرانس بن نقطه‌های مثبت زیادی وجود دارند که می‌توانند هم به گونه‌ی نمادین و هم به گونه‌ی واقعی به دردبخور باشند. کنفرانس بن، فرصتی فراهم کرد که هزاره و تاجیک و پشتون و ازبک و کمونیست و اسلامیست و لیبرال و بنیادگرا، یک بار نفس تازه کنند و لحظه‌ای دل خود را از بار سنگین گذشته فارغ سازند و به سوی آینده چشم بدوزند و قسمت‌هایی از دل‌گوشه‌ی خود را برای آینده نیز آماده کنند.

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

گام های پریشان در جستجوی بدیل های سیاسی موهوم

2012-02-07T21:57:00.001+04:30

(نوشته ای از محمد امین حلیمی در جمهوری سکوت)

این نوشته، نگاه اجمالی است به چهار مقاله ی مسلسل استاد رویش که اخیرا در «جمهوری سکوت» نشر شده است. اما قبل از پرداختن به موضوع اصلی، شاید یادآوری این نکته نیز لازم باشد که چون در گذشته نقد کردن آقای رویش برای بعضی ها با دشواریها و مصلحت بینی هایی همراه بوده است، از این جهت همیشه با وجود خالیگاه ها و ضعف های بسیاری که در نوشته ها و گفته های ایشان دیده می شد، کمتر مورد چند و چون و نقد و پرسش قرار گرفته است. به نظر می رسد عامل این رویکرد عمدتا دو چیز بوده است:

اول، اینکه در فضایی توهم زده، مرض آلود و غیر شفافی که معمولا بر گفت و گوهایی از این دست در جامعه ی ما حاکم می شود، این نگرانی وجود دارد که بحث های فکری، مورد داوری های سیاسی قرار بگیرد و به جای دامن زدن به مجادلات عقلانی به غیب گویی های خیالی منجر شود و در چنین شرایط تاریک پر از تضاد و توطیه اندیشی، ارادت مندان و هواداران استاد رویش با نام های واقعی و مستعار، از چار سوی عالم بر منتقدان، هجو و هجوم آورند و به جای دست و پا کردن دلیل های منطقی برای استوار کردن نظرات ایشان، به دنبال ساختن علت و انگیزه های واهی برای به زمین زدن ناقدان او بگردند. و آنگاه هزاران لعن و طعن بر آنها ببارند که شما ها را چه رسد که با این انبانهای خالی از "معرفت" و کارنامه های تهی از مجاهدت و بدون درک محضر مزاری و بی سابقه ی درخشان مبارزاتی، دست از کارگری برداشته اید و دست اندرکار نقد گفته ها و نوشته های شخصیتی مثل عزیز رویش شده اید؟! این چه بی رسمی است که کسانی بی ارایه ی کمترین خدمت عملی به مردم، در باره ی دیدگاه های خادم همیشگی آنان یعنی استاد رویش، چون و چرا کنند و مذبوحانه تلاش بورزند که شان علمی، وزن اجتماعی و جایگاه سیاسی او را مخدوش نمایند؟! و در نهایت هم به این نتیجه و حکم قطعی برسند که هر کس در مورد استاد سخنی به جز تمجید و تایید بگوید یا خاین مامور است و یا جاهل معذور. منتقدان یا غرض دارند و یا مرض.

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

احترام به واقعیت ها برای عبور از واقعیت ها (گام چهارم)

2012-02-07T21:55:00.000+04:30

قرار است در سال 2014، افغانستان حد اقل سه مسئولیت بزرگ را عهده دار شود:

1) با خروج نیروهای بین المللی حافظ امنیت، نیروهای افغان تأمین امنیت کشور را بر دوش گیرند.

2) با قطع کمک های مالی از سوی جامعه ی جهانی، دولت افغانستان معاش و معیشت کارمندان و شهروندان کشور را تأمین کند.

3) با کاهش نظارت و یا دخالت مستقیم قدرت های بین المللی، بدیل سیاسی جدیدی که جاگزین حکومت کنونی به رهبری آقای کرزی و تیم همکار او می شود، معرفی شده و با همین بدیل سیاست های داخلی، منطقوی و بین المللی افغانستان مدیریت شود.

سوال این است که افغانستان برای عهده دار شدن این سه مسئولیت تا چه حدی آمادگی خواهد داشت:

اول، مشکلات امنیتی افغانستان چه از ناحیه ی شورش و اعتراضات داخلی و چه از ناحیه ی مداخله گران بیرونی "واقعیت"ی است که باید در کنار توان امنیتی افغانستان گذاشته شود تا سنجش واقع بینانه ای صورت گیرد. افغانستان سالانه مبلغی در حدود ده میلیارد دالر تقاضا دارد تا بتواند نیروهای مسلح خود را با همین وضعیت کنونی سر پا نگه دارد. این پول از کجا تأمین می شود و ظرفیت افغانستان برای جذب، استفاده و مدیریت آن در چه حدی خواهد بود؟ ... چالش هایی که در برابر نیروهای امنیتی افغانستان قرار می گیرند، با چه کمیت و کیفیتی بروز خواهند کرد؟

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

عبور از ‏سیاست‏های مبتنی بر ترس (گام سوم)

2012-02-07T21:54:00.000+04:30

عراق روزهای دشوار و خطرناکی را پشت سر می‏گذارد؛ اولین روزهای پس از خروج آخرین سربازان امریکایی از این کشور. نوری المالکی، گذشته از آنکه در ادعای خود حق‏به‏جانب است یا نیست، از لحاظ سیاسی غیرمسئولانه‏ترین استفاده‏ی خود را از فرصت نشان داد و عجولانه‏ترین رویکرد خود برای اداره‏ی یکدست قدرت را در یک وضعیت فوق‏العاده شکننده و آسیب‏پذیر به نمایش گذاشت. این سوال مطرح است که آیا نمی‏شد راهی و زمانی دیگر برای این تصفیه‏حساب جستجو کرد؟ ... و از آن هم مهم‏تر: اساساً چه ضرورتی به این تصفیه‏حساب؟

تنها چند ساعت پس از خروج آخرین سرباز امریکایی از عراق، شمشیری که قبضه‏اش در میان مشت مالکی بی‏تابی می‏کرد، از غلاف بیرون جهید و طارق هاشمی، معاون سنی مذهب رئیس جمهوری را به اتهام فعالیت‏های تروریستی به محکمه احضار نمود. در حکم جلب آقای هاشمی ادعا شد که محافظان او با پول گرفتن از دفتر او قصد داشته اند دست به حملاتی علیه مقام‏ها و افسران پلیس بزنند. اعترافات محافظان بازداشت‏شده‏ی آقای هاشمی راست بود یا دروغ، بحثی دیگر است. اما آقای هاشمی که در سفری در نواحی کردستان این کشور بود، از پذیرفتن حکم محکمه ابا ورزید و با خروج نمایندگان سنی از هیأت دولت، ساختار "وحدت ملی" عراق که فقط یک سال قبل شکل گرفته بود، فرو پاشید و در اولین روزهای پس از آن ده‏ها تن در یک سیر خونین برگشت به نبردهای فرقه‏ای جان باختند، نبردهایی که تنها در فاصله‏ی سال‏های ۲۰۰۶ و ۲۰۰۷ هزاران قربانی گرفته بود.

هنوز هم معلوم نیست که شعاع این موج که با مدیریت سیاسی آقای المالکی ایجاد شده است، تا کجا امتداد خواهد یافت و باید صبورانه منتظر ماند تا دیده شود که گام‏های بعدی سیاستمداران و رهبران عراقی چیست و امریکایی‏ها و سایر قدرت‏های دخیل منطقوی و بین‏المللی برای مدیریت بحرانی که خلق شده است، چه رویکردی را در پیش می‏گیرند. هر چه باشد، معلوم است که رویکردی پرهزینه خواهد بود و مجریان آن را با تلخکامی‏های زیاد رو به رو خواهد ساخت.

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

از نقطه تا دامنه

2012-02-07T21:52:00.001+04:30

(نوشته ای از سخیداد هاتف در جمهوری سکوت)

من گاهی که فرصتی باشد با کامپیوتر شطرنج بازی می کنم. بیشتر اوقات به این نیت شطرنج بازی می کنم که ببینم نحوه ی شطرنج بازی ام در باره ی من چه می گوید. به بیانی دیگر ، برای من بخش عمده ی لذت بازی شطرنج ( آن هم در خلوت خود) از آن جا می آید که در این بازی چیزهای زیادی در باره ی خود و مخصوصا خطاهای خود می آموزم.

زنده گی بازی شطرنج نیست. اما اصل به وجود آمدن بازی شطرنج دریچه یی بر زنده گی نیز می گشاید. می توان در باره ی شطرنج این سوال را در میان آورد: چرا این بازی را ساخته اند؟ روشن است که بازی شطرنج را با این پیش فرض ساخته اند که چیزی است به نام بردن و چیزی است به نام باختن و آدم ها مایل اند برنده باشند و برای برنده شدن تلاش می کنند. این پیش فرض را از زنده گی واقعی انسان ها گرفته اند. چیز جالبی که شطرنج را از بعضی بازی های دیگر متمایز می کند این است که طراح /طراحان شطرنج این بازی را برای مقابله ی "هوش ها" ساخته اند و کمترین امکان زور آزمایی فیزیکی را در آن وارد نکرده اند. این است که آن کس که در چارچوب قواعد این بازی هوشمندانه تر عمل کند ، برنده خواهد شد.

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

تأکید بر هویت اتنیکی به جای سیاست اتنیکی (گام دوم)

2012-02-07T21:51:00.000+04:30

آنچه در کنفرانس بن در سال 2001 مورد توافق قرار گرفت، تهداب نظامی بود که باید افغانستان جدید روی آن آباد می‏شد. وقتی گفته شد "واقعیت‏های جامعه‏ی افغانی" احترام شوند و هیچ واقعیتی با رویکرد نفی و فشار مواجه نشود، برای برون‏رفت از فضای آکنده از خشونت و غلبه آغاز خوبی بود.

احترام به "واقعیت‏های اتنیکی" افغانستان بخش مهمی از واقع‏نگری توافق‏نامه‏ی بن محسوب می‏شد. در افغانستان تنها هویت مشترک که گروه کثیری را در حول "سرنوشت مشترک" به هم ارتباط می‏دهد، "هویت اتنیکی" است. هویت مذهبی سنی نتوانسته است تاجیک و ازبک و پشتون را دارای سرنوشت مشترک سازد. هزاره و سید و قزلباش نیز نتوانسته اند در چوکات مذهب شیعه برای خود سرنوشت مشترک اعتبار کنند. شاید پذیرش هویت اتنیکی برای اکثر کسانی که هنوز از فضای ایدئولوژیک (مذهبی یا ضد مذهبی) بیرون نیامده اند، دشوار باشد، اما در عمل دیده شده است که هویت اتنیکی نسبت به سایر هویت‏ها، کتله‏های بیشتری را تعریف و سنخیت بخشیده است.

کنفرانس بن برای اولین بار همین واقعیت را به رسمیت شناخت و در قانون اساسی کشور نیز بر آن صحه گذاشته شد. شاید برای دورنمای یک جامعه‏ی مدنی پیشرو، رسیدن به این توافق کار بزرگی حساب نشود، اما برای اینکه احساس رضایت ناشی از پذیرش برای همه‏ی اقشار جامعه‏ی افغانی فراهم شود، گام بلند و اثربخشی بود.

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

نقطه‏ ی تعادل کجاست؟ (گام اول)

2012-02-07T21:50:00.000+04:30

2014 تنها میعادی برای خروج نیروهای بین‏ المللی از افغانستان نیست، نقطه‏ ای برای تغییر اداره و مدیریت سیاسی کشور نیز هست. این سوال از همین‏ حالا مطرح شده است که افغانستان بعد از 2014 آیا با مودلی که از اداره‏ ی موقت تا حالا داشته ایم اداره می‏شود، یا بدیلی متفاوت ارایه می‏کند. در یک سری یادداشت‏هایی که پیش رو داریم، بدیل‏ هایی را مورد توجه قرار می‏دهیم که صورتی از تجربه‏ های سیاسی افغانستان جدید تا 2014 خواهند بود. (روشن است که این بدیل‏ ها، در برابر بدیل طالبان مطرح نمی‏شوند. یعنی با ورود طالبان در صحنه، بازی به کلی شکل دیگر خواهد یافت که در آن صورت باید همه چیز به طور جداگانه بررسی شود.)

***

توافق‏ نامه‏ ی بن تجربه‏ ی جدید، اما موفقی برای افغانستان بود. برای اولین بار این کشور فرصت یافت به مسایل سیاسی خود از منظر سیاسی و با معیارها و موازین سیاسی نگاه کند. در این توافق، "ثبات" افغانستان اساس هرگونه تحول مثبت دیگر قلمداد شد، اما پایه‏ های ثبات بر استوانه‏ هایی بنا شد که "واقعیت"‏های فراموش‏ شده‏ ی تاریخ سیاسی این کشور محسوب می‏شدند.

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

ناشناخت ، ناپرورده گی و ناسازگاری

2012-02-07T21:47:00.001+04:30

(نوشته ای از سخیداد هاتف در جمهوری سکوت)

مولانا در دفتر ششم مثنوی گفت و گوی یک مادر و بچه اش را آورده. این مادر به فرزند کوچک خود یاد می دهد که اگر شبی در گورستان یا جای وحشتناک دیگری موجود ترس آور سیاه و خشمگینی به نظرت آمد ، نترس. شجاع باش و بر او حمله کن. چرا که آن موجود ترس آور از آدم نترس می ترسد و می گریزد:

آن چنان که گفت مادر بچه را
گر خیالی آیدت در شب فرا
یا به گورستان و جای سهمگین
تو خیالی بینی، اسود، پر ز کین
دل قوی دار و بکن حمله بر او
او بگرداند ز تو در حال رو
زانکه بی ترسی به سویش هر که رفت
آن خیال دیووش بگریخت،تفت

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

هزاره ها، مذهب و این سه روشنفکر

2012-02-07T21:45:00.001+04:30

(نوشته ای از محمد امین حلیمی در جمهوری سکوت)

حادثه ی مرگبار عاشورای امسال کابل، باردیگر این سؤال تکراری را مطرح ساخت که "هزاره ها" نسبت شان با "مذهب تشیع" را چگونه باید تعریف کنند تا بتوانند از اینگونه آسیب های احتمالی جلوگیری نمایند و در کل در طرح کلانتر، از وضعیت تاریخیی قتل عام شدن، منزوی گشتن و محرومیت کشیدن بیرون شوند و این زمینه و ظرفیت فرهنگی و سیاسی را خلق کنند تا از طریق تعاملات مسالمت آمیز و مفید با سایر هموطنان، همسایگان افغانستان و جهان امروز، راه شان را برای داشتن زندگی آسوده تر و آینده ی مطمین تر پیدا نمایند؟

من نوشته های دوستان در این مورد را خواندم و خیلی استفاده کردم اما هرچه خواندم و فکر کردم نتوانستم در این گفتگوی روشنفکران خویش به پاسخی روشن و عمل پذیر برای این سؤال دست یابم. از مرثیه سرایی های آقای قنبر علی تابش -که مثل همیشه بیشتر به درد اشباع احساسات خود ایشان و آیت الله شیخ آصف محسنی می خورد تا چاره جویی برای دردها و مشکلات هزاره ها- که بگذریم، شاید رادیکال ترین دیدگاه از آقای جعفر عطایی باشد و محافظه کارترین نظر از استاد عزیز رویش. نقد و نگاه آقای سخیداد هاتف را نیز می توان در میانه ی این دو دیدگاه مطالعه کرد. از جعفر عطایی آغاز می کنیم، به عزیز رویش می رسیم و دوباره برمی گریدیم به سخیداد هاتف.

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

نگاهی به جنبه‏ی سیاسی عاشورای کابل

2012-02-07T21:43:00.000+04:30

فاجعه‏ای که در روز عاشورای امسال همه‏ی ما را تکان داد و به سوگواری کشاند، تنها جنبه‏ی مذهبی یا برخورد ما با برخی از شعایر مذهبی ندارد. اتفاقاً همه می‏دانیم که این عمل یک عمل سیاسی بود و هدف انتحارگر نیز هدفی سیاسی بود.

وقتی پای جنگ سیاسی به میان می‏آید، هر امری دیگر تنها حیثیت وسیله‏ای را می‏یابد که برای رسیدن به هدف سیاسی استفاده می‏شود. جنگ وسیله‏ای است در خدمت سیاست، همانگونه که پول پخش کردن و اکت و ادای خیرخواه گرفتن همین مقصد را تعقیب می‏کند. در جنگ سیاسی مذاکره صورت می‏گیرد، اما فشار هم فروگذار نمی‏شود. تبلیغ روانی و هیاهو و افترا و بدنام‏سازی هم بخشی از وسیله‏های رسیدن به مقصد سیاسی اند که در جنگ سیاسی غیرمعمول نیستند.

این خصیصه از سیاست و جنگ سیاسی را در هیچ امری دیگر به این غلظت و گستردگی نمی‏توان دید. تاجران رقابت می‏کنند، اما برای رقابت خود حوزه‏ای معین و وسیله‏های معین دارند. مذهبیون نیز در جنگ و رقابت خود حوزه‏های معین دارند و اگر از همان حوزه‏ها پا فراتر گذاشتند خود شان دچار محدودیت می‏شوند. سیاستمداران هرگز چنین نیستند. ماکیاولی را که در دنیای سیاست، نابغه‏ترین اندیشمند می‏دانند، به خاطر همین است که آیین شهریاری را بر اساس سرشت سیاست تشریح کرد و توصیه‏هایش نیز برای دنیای سیاست، مقبول همه‏ی شهریاران و سیاستمداران بوده است بااینکه اغلب سیاستمداران دغل و تیوری‏پردازان توجیه‏گر آنان، بر ماکیاولی سخت برآشفتند و او را به انواع اتهام و تکفیر کوفتند. ماکیاولی تنها کاری که کرده بود افشای صادقانه و صریح راز سیاست بود و با این کار، در واقع مشت سیاستمداران را نیز باز کرده بود، با اینکه برای آنها توصیه‏های خوبی بر مبنای تجربه‏های عملی شان نیز داشت.

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

ما چه گونه " شیعه ی عزادار" شدیم؟

2012-02-07T21:40:00.001+04:30

(نوشته ای از سخیداد هاتف در جمهوری سکوت)

این نوشته یک گزارش تاریخی نیست. کوششی است برای به روشنی آوردن اندام های یک پدیده ی تاریخی. هزاره ها در متن یک تعامل تاریخی شیعه و " شیعه ی عزادار" شده اند. این را همه قبول دارند. هیچ هزاره یی ادعا نمی کند که ما پیش از اسلام شیعه بودیم و یا پیش از شهادت امامان مان شیعه ی عزادار بودیم. اما نکته در این جا است که همین واقعیت مورد قبول همه گان تا وقتی که سر بسته بماند یک صورت و معنا پیدا می کند و هنگامی که بازش کنیم صورت و معنایی دیگر می یابد. من سعی می کنم در این نوشته آن صورت و معنای دیگر را معرفی کنم و این مساله را به روشنی بیاورم که وقتی با " شیعه ی عزادار" سر و کار داریم در واقع با چه چیزی سر و کار داریم. به بیانی دیگر ، وقتی که می گوییم پدیده ی شیعه ی عزادار یک پدیده ی تاریخی است این سخن چه معنایی دارد؟

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

"ما زرسوایی بلند آوازه ایم"

2012-02-07T21:39:00.001+04:30

(نوشته ای از نفر سوم در جمهوری سکوت)

اول:

در نوشته قبلی، "گوش بنه عربده را دست منه بردهنم". با تمام روشنی نوشته بودم که این یک تحلیل نیست، مقاله نیست، گفته بودم این یک هذیان است، مخته است، واویلا است و... اما جالب اینکه بسیاری از دوستان آنرا هرچیزی دیگری قبول کرده اند جز آنچه که بود.

مگر همیشه باید تحلیل نوشت؟ مگر از نظر کامنت نویسان عزیز ما، اجازه نیست هرکه را دردی رسد وای وای کند؟ مگر در شیون و مخته حساب و کتاب می کنند؟ آیا می شود شعری را با منطق غیر از منطق خودش نقد کرد؟

بهرحال یکبار دیگر تاکید کنم که آن نوشته در مدت کمتر از 24 ساعت بعد از حادثه عاشورا نوشته شده بود، لحظاتی که ذهن من از پس تحلیل و ارزیابی ماجرا واقعا بر نمی آمد. نشستم و مخته کردم. جرم است؟

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

اصلاح‏گری دینی، نقد نگرش دینی

2012-02-07T21:37:00.000+04:30

هرگونه تلاش برای اصلاح‏گری در عرصه‏ی دین و باورهای دینی، درست مانند عرصه‏های سیاسی و اجتماعی و فرهنگی، مستلزم راه افتادن نقد جدی بر نگرش دینی است. رفتار و عملکردهای دینی نیز متأثر از نگرش دینی اند. تا بر نگرش دینی نقد درست و اصلاح‏گرانه صورت نگیرد، رفتار و عملکردهای دینی هم‏چنان که هستند، باقی می‏مانند هر چند فشار و ضربات کوبنده بر مصداق‏های معین آن افزایش بیابد.

نگرش دینی، هم نگرش طرفداری از باورهای دینی را شامل می‏شود و هم نگرش ضدیت با باورهای دینی را. موضوع در هر دو نگرش یکی است، با این تفاوت که یکی می‏کوبد تا آن را از صحنه خارج کند و یکی حمایت می‏کند تا آن را در صحنه نگه دارد.

نگرش دینی به سادگی و راحتی تغییر نمی‏کند. شاید بتوان گفت که نگرش دینی سخت‏جان ترین پدیده‏ای است که در منظومه‏ی باورهای انسان به ظهور رسیده است. آمیزه‏ای از سنت‏ها و فرهنگ و باورها در طول تاریخ با انسان حرکت می‏کنند و در واقع بخش مهمی از هستی انسان می‏شوند. دیده شده است که حتی آنانی که برخی اوقات اکت و ادای دین‏ستیزی می‏کنند، در واقع رگه‏‏های جزمیت و تعصب و خشک‏اندیشی و انعطاف‏ناپذیری خود را وامدار هستی دینی خود اند، بدون اینکه خود بدان اعتراف داشته باشند.

برای اصلاح نگرش دینی آموزش به گونه کلاسیک و مرسوم تنها یک بخش از کار است. روشن است که انسان‏های باسواد در درک و پذیرش اصلاح در نگرش خود استعداد بیشتری نشان می‏دهند. اما چه باید کرد وقتی جامعه اکثراً بی‏سواد است و یا اگر سوادی هم داشته باشد، از مرحله‏ی خواندن و نوشتن معمول فراتر نمی‏رود تا برسد به مرحله‏ی تفکر و نقد و جدال فکری؟

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

طالبان آموزگاران خوبی اند

2012-02-07T21:34:00.000+04:30

می‏گویند استعداد آدمی در مواقع بحران و در مقابله با بحران بهتر شکوفا می‏شود. دکتر شریعتی نتیجه‏ی هوشدارهای مارکس برای نظام سرمایه‏داری را «به سر عقل آمدن سرمایه‏داری» تعبیر کرد. علوم جدیده نیز اغلب در برابر سوال‏های جدی و چالش‏های بزرگ راه خود را باز کرده اند. در جامعه‏ی ما نیز، اگر از دوران مقاومت غرب کابل به عنوان یک مرحله‏ی موثر در حیات سیاسی ما یاد می‏شود، به دلیل آزمون دشواری بود که در برابر همه‏ی افراد جامعه، به دور از هرگونه تعلقات جنبی آنان، خلق شده بود.

حادثه‏ی روز عاشورا، بدون شک، آغاز یک آزمون خطیر در برابر ماست. این حادثه، در نوع خود، پاکستان و عراق را به عزایی نشانده که جبرانش سالیان دراز طول خواهد کشید. خطر عمده این نیست که تعداد انسان‏هایی که با این حوادث کشته می‏شوند بیشتر است. خطر در این است که اینجا قربانیان آسیب‏پذیرتر اند و امکانات اولیه برای حفاظت و مصئونیت آنها کمتر است. در برابر ورودی مکتب یا دانشگاه می‏توان افرادی را موظف کرد تا هرگونه عبور و مروری را به دقت کنترل کنند. می‏شود در محافل سیاسی بازرسی جدی‏تری اعمال کرد. اما در زیارت و معبد و مکان‏هایی که آدم‏ها برای ارضای عواطف خود می‏روند، اعمال قواعد و انضباط‏هایی که با عقل سنجش‏گر آدمی ارتباط می‏گیرد، دشوارتر می‏شود.

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

فرصتی برای باز اندیشی

2012-02-07T21:32:00.001+04:30

(نوشته ای از سخیداد هاتف در جمهوری سکوت)

رویداد هولناکی که عاشورای امسال کابل را خونین کرد برای بسیاری تامل انگیز شد. در این میان ، اولین چیزی که باید به آن توجه کرد این است که مساله ی اصلی این نیست که چه کسی را به خاطر آنچه در روز عاشورا رخ داد ملامت کنیم. بعضی به آن فاجعه به گونه یی نگاه می کنند که گویی نباید پیشینه و زمینه یی برای آن تصور کرد. اگر به مساله این طور نگاه کنیم که در یک روز مشخص در یک سو تروریستی بود و در سویی دیگر جمعی بی گناه و آن گاه آن تروریست ده ها نفر از آن جمع بی گناه را به فجیع ترین شکل به قتل رساند ، داوری خیلی آسان می شود : روشن است که ملامتی متوجه آن قربانیان بی گناه نیست و هر چه گناه هست به گردن آن تروریست و آمران او است.

اما واقعیت آن است که آن رویداد یک "بریده "ی مجرد و بی ارتباط با شبکه یی از عوامل و پیشینه ها نبود. بگذارید مثالی ساده بیاورم: فرض کنید من پانزده سال پیش 160 کیلو وزن داشتم. در طول این پانزده سال وزن من ( به خاطر سبک زنده گی و غذا خوردن غیر صحی) به تدریج به 340 کیلو رسید. روزی در جمعی سی نفره نشسته ام که ناگاه کسی با چاقو به جمع ما حمله می کند و ابتدا مستقیما به سراغ من می آید. همه به چالاکی فرار می کنند. من نمی توانم فرار کنم. وزن 340 کیلویی ام اجازه نمی دهد. شخص مهاجم دزد است و از من می خواهد که جیب هایم را خالی کنم و همه ی آنچه را با خود دارم پیش او بگذارم و دم نزنم. این کار را می کنم و او لگدی هم به شکم ام می زند و می رود. اما پیش از رفتن با عصبانیت به من می گوید: " فکر می کردم که با این تن و توش ات آدم پولداری باشی!". حالا چه کسی را باید ملامت کرد؟ بی انصافی است که مرا ملامت کنید. من در کمال آرامش در جایی نشسته بودم و با دوستان خود صحبت می کردم. پول هایی که در جیب ام بودند هم پول های حلال بودند و از جایی غصب نشده بودند. این دزد است که خلاف همه ی موازین اخلاقی و قانونی بر من حمله کرد و همه چیزم را با خود برد و به من لگدی هم زد. اما همین که از سطح ملامت کردن های موردی عبور کنیم و به تحلیل جامع تر مساله بپردازیم ، در جایی به مساله ی وزن 340 کیلویی من هم خواهیم رسید. وزنی که مستقیما محصول عادت های غیر صحی من در طول پانزده سال گذشته است. به این مساله هم خواهیم رسید که در افغانستان مردم خیال می کنند آدم های فربه و شکم دار پولدار اند. در این جا لعنت فرستادن بر دزد گرهی از کار من باز نمی کند. من باید به این مساله فکر کنم که چرا همه فرار کردند اما من نتوانستم فرار کنم.

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

باید برای خانه‏تکانی آماده شد

2012-02-07T21:30:00.000+04:30

حادثه‏ی روز عاشورا بیش از آنکه تکان‏دهنده‏ باشد، هوشدار دهنده است. برای اولین بار، مراسم مذهبی عاشورا در افغانستان با چنین فاجعه‏ای همراه می‏شود.

طالبان به طور رسمی مسئولیت این حادثه را بر دوش نگرفتند. نیت طالبان از این حاشا رفتن مهم نیست. حد اقل با این ژست سیاسی، بحث را از اندکی انحراف باز داشته اند. لشکر جنگهوی که مسئولیت حادثه را بر دوش گرفته و حکومت پاکستان که از طالبان به خاطر عدم ارتکاب عمل انتحار در داخل پاکستان تشکر و قدردانی کرده است، نیز جای بحثی دارد که باید به طور جداگانه به آن پرداخته شود.

در این سو، همه‏ی مسئولین سیاسی و رهبران مذهبی افغانستان، عمل شنیع انتحار در مراسم عاشورا را محکوم کردند و با قربانیان ابراز همدردی نمودند. این امر نیز، گذشته از هرگونه انگیزه‏ی سیاسی، میمون و قابل تحسین است.

بازماندگان قربانیان حادثه نیز با تمام زبانی که داشتند، خون و قربانی خویش را متعلق به مردم افغانستان دانستند و دشمنان خویش را دشمنان مردم افغانستان قلمداد کردند. این هم پیام نیکو و امیدبخشی است.

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

"گوش بده عربده را دست منه بر دهنم"

2012-02-07T21:26:00.001+04:30

(نوشته ای نفر سوم در جمهوری سکوت)

این نوشته یک هذیان است، هذیان مطلق، هیچ چیز دیگر نیست نه تحلیل است نه گزارش است نه مقاله است، اگر انتظار چنین چیزهایی را دارید وقت گرانبهای تان را برای خواندن این سیاهه، هدر ندهید. این سیاهه فقط یک ماتم است، یک مخته است، آه سرد است، یک واویلا است، یک جیغ است، جیییییییغ. به قول مولانا این یک عربده است.

پس یا گوش بده عربده را و دست منه بر دهنم. یا اگر حوصله واویلای ما را نداری سر خویش گیر و سودای خود را باش که ما بد رقم سرخورده و سراسیمه و سیه روزیم و مجال قیل و قال های فلسفی، علمی، فرهنگی و هیچ "یی" دیگری را، فعلا نداریم.

فعلا، فقط می خواهم جیغ بکشم. جیییییییییییییغ، از آن سان که حماقت تاریخی هزاره ها را ویران کند. می خواهم داد بزنم. دااااااااااد، آنقدر که نشئه تاریخی این قوم لجوج را که به هیچ دلباخته است، بپراند.

قومی که هستی خود را با هیچ قمار می زند و از جانش برای آقایی، مایه می گذارد که اگر بود بیشتر سوارش می شد، بیشتر شلاقش می زد و عمیق تر خرش می کرد.

از هیچ کس بخاطر این نوشته پوزش نمی خواهم و همه فحش هایی را که در کامنت های بعدی نصیبم خواهد شد، به جان می خرم . اما دیگر واقعا می خواهم بر تمامی باورهای این قوم گیج عاشق هیچ، تازیانه بزنم.

این نوشته یک تف سربالا است، تفی بر آبروی مذهبی هرچه شیعه در جهان است، هرگاه خیلی از این نوشته عصبانی شدید، زحمتی بکشید و تصاویر روزعاشورای کابل را ببینید.

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

فیض محمد کاتب هزاره و نهضت مشروطیت

2012-02-07T21:24:00.001+04:30

(نوشته ای از علی امیری در جمهوری سکوت)

مقدمه

هرگاه سخن از تاریخ مشروطیت در افغانستان سخنی به میان می‌آید، معمولا از فیض‌محمد کاتب هزاره به عنوان کسی یاد می‌شود که در نهضت مشروطیت سهمی داشته است. این یادآوری بعد از آن‌که مرحوم عبدالحی‌حبیبی در کتاب «جنبش مشروطیت در افغانستان» کاتب را جزء مشروطه‌خواهان دور دوم یاد کرده، رواج یافته است. آقای حبیبی از علاقه او به جنبش مشروطه و زحمات او در این راه به اجمال و کوتاهی یاد می‌کند. حجم مطالبی را که مرحوم حبیبی به کاتب اختصاص داده است کم تر از نیم صحفه است و شگفت‌انگیزتر اینکه جز همدلی و مشارکت عملی کاتب با مشروطه‌خواهان به اندیشه‌های مشروطه‌خواهی یا عدم مشروطه‌خواهی او اشاره‌ای نشده است. به نظر می‌رسد اکنون وقت آن رسیده که از نسبت کاتب با جنبش مشروطیت پرسش کنیم. من از کمیته برگزاری سمینار تجلیل از کاتب سپاس‌گزارم که فرصت و بهانه تأمل در این نسبت‌را برای من در این‌جا در حضور شما فراهم کرده است.

پرسش اصلی من این است که چه نسبتی میان آثار، افکار و شخصیت کاتب و جریانی که به‌نام نهضت مشروطیت در تاریخ ما نام نام‌بردار شده است وجود دارد؟ برای پاسخ دادن به این پرسش ما باید پیشاپیش اندیشه سیاسی کاتب را بررسی کنیم. تنها با تامل در اندیشه‌ی اوست که می‌توانیم نسبت کاتب را با نهضت مشروطیت دریابیم. می‌دانیم که کاتب یک تاریخ نگار است. اما او به سنت تاریخ نگاری خردگرا در جهان اسلام تعلق دارد. تاریخ نویسی خردگرا جریانی از تاریخ‌نویسی در جهان اسلام است که خرد را ضابطه تحلیل داده‌های تاریخی می‌داند و در تبیین پدیده‌های تاریخی عقل را نه تنها حجت موجه بلکه داور نهایی قلمداد می‌کند.

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

2012-02-07T21:20:00.001+04:30

(نوشته ای از محمد گلزاری در جمهوری سکوت)

خبر مرگ شیخ آصف محسنی بار دیگر روی زبان‏ها افتاده است. وقتی می‏گوییم بار دیگر، به دلیل آن است که محسنی تا حالا ده‏ها بار مرده‏‏، اما اندکی بعدتر جوان‏تر و پرانرژی‏تر از قبل ظاهر شده است. این خبر تنها در صفحه‏ی فیس‏بوک ظاهر نشده، بلکه در هر گوشه و کنار زمزمه‏ای در مورد آن شنیده می‏شود. بازار کابل و تهران و مشهد و قم به یک نسبت گرم شده تا چیزی از این خبر گیر بیاورد و یا آن را برای دیگری گیر بیندازد.

به نظر من، مهم‏تر از مرگ شیخ آصف، واکنش‏هایی است که مرگ او برانگیخته است. فیس‏بوک و سایت‏ها پر است از تبریک گفتن به خاطر نجات از شر محسنی. اما در یک صفحه‏ی فیس‏بوک هم دیده نمی‏شود که کسی گفته باشد از مرگ هیچ‏کس، حتی محسنی، نباید خوشحال بود؛ یعنی به همین اندازه هم از مرگ شیخ‏آصف کسی دلخور نشده است که تا روشن‏شدن خبر مرگ و یا زندگی او، دیگران را از شماتت و خوشحالی باز دارد.

شیخ آصف محسنی، به هیچ وجه چهره‏ی محبوب و قابل توجیهی ندارد. حتی دوآتشه‏ترین اصحاب او هم وظیفه‏ی دفاع کردن از او را دشوار می‏یابند. برخی از کارنامه‏های جهاد او شرمنده اند و برخی از زنبارگی و هوس‏چرانی‏اش. برخی از خیانت‏های او در دوران جنگ‏های کابل دلخوری دارند و برخی بی‏شرمی و بی‏چشمی او در استفاده‏ی ناجایز از خدا و اسلام و روحانیت و قرآن و ارزش‏های دیگر را قابل قبول نمی‏دانند. بلی، به نام او از اسلام و روحانیت و مذهب و شیعه و امثال آن خیلی دفاع می‏شود، اما از خود او هیچ کسی به دفاع برنخاسته است. حتی کسانی مانند شیخ عارف رحمانی و سید قیوم سجادی هم از اینکه در مقام توجیه شیخ آصف بیرون شوند، حذر می‏کنند. عارف رحمانی برادری دارد که به هیچ وجه نمی‏تواند در موجودیت او به عنوان برادر، کسی همچون شیخ آصف را قابل توجیه بداند. البته عارف رحمانی هم دست کم از شیخ آصف ندارد، اما تفاوت‏های سلیقه‏ای او با شیخ آصف برای شیخ عارف رحمانی یک چلنج است که نمی‏تواند از کنارش ساده عبور کند.

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

قصه معرفت

2012-02-07T21:17:00.001+04:30

گفته می‏شود قصه‏های خوب و بد، به یکسان، آموزندگی دارند: بدها را به دلیل پیامد و نتایج بد شان، مایه‏ی عبرت بدانیم و خوب‏ها را به دلیل اثرات مثبت و نیکوی شان، قابل الگوبرداری.

قصه‏ ی معرفت در کابل، بدون شک، قصه‏ای در خور تأمل است. معرفت در کمتر از 9 سال فعالیت در کابل راه زیادی را طی کرده و به حق، به نقطه‏ای برای امید و خوش‏بینی تبدیل شده است.

بازخوانی قصه‏ی معرفت می‏تواند الهام‏بخش افراد و حلقاتی باشد که اتکا بر ابتکارات انسانی و استفاده‏ی موثر از امکانات و زمینه‏ها را بر انتظار از مراجع بیرونی ترجیح می‏دهند.

کمیته‏ ی فرهنگی و دیپارتمنت هنرهای زیبا در لیسه عالی معرفت، همکاری همه‏ی عزیزانی را که در تهیه و نشر این ویدیو همکاری کرده اند، ارج می‏گذارد. این ویدیو، مرور مختصری است بر چند بخش کاری که در سال جاری خورشیدی در معرفت صورت گرفته است. امیدواریم ویدیوهای دیگری نیز برای آگاهی و آموزش بیشتر در اختیار علاقمندان گیرد.

این ویدیو اختصاصاً تقدیم می‏شود به خانم داکتر فرانسیس دوسوزا و همه‏ی دوستان مقیم اروپا، امریکا و داخل کشور که در سال 1390 خورشیدی، برعلاوه‏ی سهم‏گیری در اساس‏گذاری ساختمان جدید معرفت، بیشتر از 420 نفر دانش‏آموز را از جایزه و یا مساعدت تحصیلی خویش بهره‏مند ساخته و برای بیش از 280 دانش‏آموز در برنامه‏ی سوادآموزی زمینه‏ی درس و تعلیم فراهم کرده اند.

ضمناً سپاس ویژه داریم از آقایان انجنیر عارف ظفیر و استاد صادقی‏زاده در ناروی، انجنیر احمدی در هالند، نادر حسینی و داکتر امین در انگلستان، عوض‏علی آزاد و داود میردادی در شیکاگو، که مسئولیت دشوار هماهنگی و رساندن مساعدت‏های تحصیلی برای اهالی معرفت را به انجام رسانده اند.

(ویدیو را در جمهوری سکوت تماشا کنید)

2012-02-07T21:15:00.000+04:30

ده سال از آغاز حمله‏ی نیروهای ائتلاف به رهبری ایالات متحده‏ی امریکا بر علیه رژیم طالبان می‏گذرد. مروری بر خاطره‏ی افرادی که در گروه‏های مختلف و در رده‏های مختلفی از تعلق (از حمایت و دوستی کامل تا هراس و نفرت کامل) با طالبان قرار داشته اند، تصویر وضعیت کنونی افغانستان را به گونه‏ی روشن‏تری قابل درک خواهد ساخت.

طالبان، ظاهراً در آغاز حمله‏ی نیروهای ایالات متحده‏ی امریکا غافل‏گیر شدند. به همین گونه بود پاکستان و حتا روشنفکران و تحلیل‏گرانی که از آغاز تاریخی جدید با حکومت طالبان خشنود بودند. وقتی بمب‏افگن‏های امریکایی با ده‏ها تن مواد منفجره و پیشرفته‏ترین تکنولوژی به سراغ طالبان رسیدند، حتی فرصتی کوتاه هم باقی نماند تا از برگشت ورق در زندگی و حیات سیاسی طالبان و رژیمی که این گروه در پی ایجاد آن بود، تصویری گرفته شود.

ده سال بعد؛ طالبان در مرکز سیاست کشور

اینک ده سال از آن روز می‏گذرد. طالبان که از آخرین لانه‏های مخفی خود به سختی موفق به فرار شده بودند، اکنون با قدرتی مانور می‏دهند که حتی شخص رییس جمهوری نیز خواب آرامش در ارگ را رویایی بیش نمی‏بیند. ارگ ریاست جمهوری را کابوس خوف و وحشت بلعیده است. سایه‏ی جاسوس و توطیه و دشمن اعتماد را همچون سرطان فرو خورده و سوء ظن از دهلیزهای ارگ به هر سوراخ سمبه‏ی این دالان مخوف سر می‏کشد. فقط چند روز می‏شود که از دستگیری محافظ جان آقای کرزی خبر داده شد. اندکی قبل‏تر از آن، با وساطت و حسن اعتماد آقای کرزی، شخصی به سراغ آقای ربانی رفت که به پاس نوازش وی، مکنونات سرش را با مواد منفجره، روی اندام و سینه‏اش پاشید.

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

رویکرد انقلاب یا اصلاح؟

2012-02-07T21:14:00.001+04:30

(چگونه مي‌توان وضعيت موجود را تغيير داد؟)

يكي از شاخصه‌هاي عمده‏ی پویایی در یک جامعه تحول و تغييرپذيري مداوم آن است. جامعه‌اي كه نسبت به وضعيت موجود خويش به قناعت برسد و به فكر تغييردادن و متحول ساختن آن نباشد، مرحله‏ی نزول و انحطاط خويش را آغاز كرده است.

تحول و تغییر در جوامعي كه مراحل بدويت خويش را تحت فشار هماهنگي با اقتضاهاي جهان مدرن طي مي‌كنند، اغلب با فشار بیرونی صورت می‏گیرد. جوامع بدوي نمي‌توانند در بدويت خويش بمانند، همانگونه که با حفظ سنت‌ها و اصول بدوي خويش، با اقتضاهاي جهان مدرن نیز همسويي داشته نمی‏توانند. به همین دلیل است که جوامع بدوي قالب سنتی خويش را با فشار بیرونی می‏شکنند و قالب جديد را به اجبار بیرونی مي‌گيرند.

بدويت و مدنيت معيار ثابتی ندارد كه بتوان جوامع را در قالب آن فرو برد و بر بدوي يا مدني بودن آن حکم نمود. بدوي یا مدني بودن جوامع را مي‌توان در يك رده‌بندي مقايسوي و نسبي تعيين کرد. در یک نگاه ساده، جامعه‏ی مدنی جامعه‌ايست كه از نورم‌ها و زمينه‌هاي رفاهي و رهايشي بهتر برخوردار باشد، دارای نظم و نظام قانونمندتر باشد، موانع و مشكلات خويش را با سهولت‌هايي بيشتر رفع كند، از خشم و تهاجم طبيعت مصئونيتي بيشتر داشته باشد، ثروت و قدرت و امكانات آن براي اكثريت افراد قابل دسترسي باشد، از دام تعصب و جزمیت‏های مذهبی و اعتقادی و ایدئولوژیک در امان باشد.... در جانب مقابل، جامعه‏ای که از این شاخصه‏ها محروم باشد، در شمار جامعه‏ی بدوی گرفته می‏شود.

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

سوال سیاسی به پاسخی سیاسی ضرورت دارد

2012-02-07T20:58:00.001+04:30

آنچه در کویته می‏گذرد یک سوال سیاسی است، هرچند روی‏کش آن تعصب و کینه‏توزی مذهبی یا نژادی باشد. امنیت مردم از بین رفته و کسی به خاطر تهدید و گرفتن حیات مردم مورد بازخواست قرار نمی‏گیرد. اگر حکومت پاکستان را مسئول می‏دانند که چرا امنیت مردم را تأمین نمی‏کند، ناظر به سیاسی بودن مسأله است. برای پاسخ به این سوال نیز باید سراغ راه‏حل‏ها‏ و گزینه‏های سیاسی بود، نه راه‏حل‏ها و گزینه‏های دیگری که هر چه باشند، سیاسی نیستند.

سیاست در رابطه‏ی انسان‏ها بر روی زمین پدید آمده است و رنگ و بوی کاملاً زمینی دارد. می‏توان برای توجیه عمل سیاسی از اصطلاحات یا باورهای مذهبی کار گرفت، اما این توجیه در نفس عمل سیاسی تأثیری ندارد. به طور مثال، جنگ جان و مال و امنیت انسان زمینی را می‏گیرد. قدرت سیاسی برای زندگی انسان زمینی سهولت یا مشقت خلق می‏کند. امکانات سیاسی اگر در اختیار کسی قرار گرفت، خواسته‏هایش را بهتر تأمین می‏کند. به همین علت است که باید برای مسأله‏ی سیاسی، تحلیل‏های سیاسی عرضه کرد و راه‏حل سیاسی پیشنهاد نمود.

لشکر جنگهوی یا هر نیرویی که در عقب قتل‏عام‏های زنجیره‏ای کویته باشد، عمل سیاسی انجام می‏دهد. ما می‏توانیم برای تسکین و آرامش فردی خود دعا کنیم و از خدا بخواهیم که انتقام مظلومان را بگیرد، اما برای نجات از قتل‏عام‏های زنجیره‏ای به طرح و تدبیر مشخص سیاسی ضرورت داریم. اگر لشکر جنگهوی گروهی تشکیل داده و به طور مخفیانه عمل می‏کند و همه روزه کشتار سیستماتیک به راه می‏اندازد، باید بسنجیم که راه‏های مقابله‏ی مشخص با این گروه و اقدامات آن چیست.

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت دنبال کنید)

حق، مسئولیت، ظرفیت

2012-02-07T03:55:00.001+04:30

از حق سه معنای ابتدایی به دست داده اند: اول، حق به معنای مال و ملک و سهم و بهره از چیزی (مانند حق در شرکت سهامی و یا میراث)؛ دوم، حق به معنای راست و درست و ضد باطل (مانند حق در مقام قضاوت)؛ و سوم، حق به معنای سزاوار بودن و شایسته بودن (مانند حق مادران و دانشمندان بر همه).

وقتی از حق سخن گفته می‏شود گاهی میان این سه مفهوم درهم‏گونی‏ای پیش می‏آید که یکی به جای دیگری می‏نشیند و همین امر باعث مغالطه می‏شود. گاهی حق در یک معنای آن رد یا پذیرفته می‏شود، اما در معناهای دیگر از چشم می‏افتد. مثلاً حقی به نام فلان گروه و جماعت داده می‏شود تا برای همه‏ی گروه گفته شود که سهم و بهره‏ی تان ایفا شد، اما حق به معنای سزاواربودن و شایسته‏بودن را زیر پا می‏کنند. به همین گونه، گاهی حق به معنای راست و درست و ضد باطل استفاده می‏‏شود تا یکی از آن دو وجه دیگر حق زیر پا گردد. مثال‏های زیادی را از این مغالطه در زمان‏های متعدد، به خصوص در افغانستان، شاهد بوده ایم که می‏توان از آنها برای روشن کردن مفهوم مورد نظر خویش کمک گرفت.

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت تعقیب کنید)

خود را به وضعیت اضطراری نکشانیم

2012-02-07T03:43:00.001+04:30

وضعیت اضطراری، بیانگر حالت فوق‏العاده‏ای است که معمولاً مستلزم تصمیم‏گیری و عمل اضطراری است. در حالت اضطراری، "سرعت" در تصمیم‏گیری و عمل، جای "دقت" در تصمیم‏گیری و عمل را تنگ می‏کند. در حالت‏های عادی است که وقت داریم ابعاد مختلف یک مسأله را بررسی کنیم و با دیدی نسبتاً جامع به نیازها رسیدگی کنیم. در حالت‏های اضطراری این شانس را از دست می‏دهیم.

***

آنچه فعلاً در کویته‏ی پاکستان جریان دارد، حالت اضطراری است. همه روزه مردم به طور گروهی و انفرادی قربانی می‏شوند. تظاهرات و اعتراض در این یا آن گوشه‏ی جهان برای رسیدگی به وضعیت اضطراری در کویته واکنشی خوب است، اما به هیچ صورت پاسخی کافی و بسنده نیست. این تظاهرات، می‏توانند مردم کویته را از لحاظ عاطفی و روانی تسکین بخشند که بالاخره کسی و کسانی هستند که به وضع آنان توجه دارند، اما واقعیت خشونت و نفرت‏های نژادی و مذهبی را که همه روزه قربانی می‏گیرد، تغییر نمی‏دهد.

(ادامه مطلب را در جمهوری سکوت ذیل تعقیب کنید)

واکنش در برابر ترور آقای ربانی چه خواهد بود؟

2011-09-24T05:04:00.000+04:30

آقای ربانی روز سه شنبه، 29 سنبله 1390 هدف عملیات انتحاری فردی قرار گرفت که با هویت مولوی عصمت‏الله از شورای کویته‏ی طالبان نمایندگی می‏کرد. آقای کرزی در اولین کنفرانس خبری خود بعد از این حادثه گفت که وی با تلفون از آقای ربانی خواسته است که با مولوی عصمت‏الله دیدار کند. ظاهراً آقای معصوم ستانکزی و رحمت الله واحدیار نیز از کسانی بودند که این فرد را به عنوان مهمان مدتی پذیرایی کرده و در روز دیدار با آقای ربانی نیز تا لحظه‏ی انفجار موادی که در دستارش جاسازی شده بود، وی را همراهی کردند.

واکنش‏های اولیه در برابر این ترور ناهمگون بود. اکثر رهبران جمعیت اسلامی با لحن مسالمت‏جویانه با قضیه برخورد کرده و همچنان بر موضع صلح‏طلبی که گویا «میراث استاد ربانی شهید» بوده است، تأکید کردند. تنها عطامحمد نور، والی ولایت بلخ، در صحبت‏های خود از "خط قرمز"ی یاد کرد که عبور شده و "انتظار"ی که به پایان رسیده است. او تهدید کرد که انتقام این عمل را خواهند گرفت، اما در پاسخ به این سوال نطاق تلویزیون آریانا که از کی و با چه میکانیزمی انتقام خواهند گرفت، حرف روشنی نگفت. آقای داکتر عبدالله نیز از کسانی بود که با لحن تند از آقای کرزی خواست که پاسخ دهد چرا از آقای ربانی با اصرار خواسته است که به کابل برگردد و با این شخص دیدار کند. آقای صالح بر لزوم تحقیق مستقل تحت نظارت سازمان ملل تأکید کرد تا عوامل قتل آقای ربانی شناخته شوند، اما مارشال فهیم از هواداران آقای ربانی خواست که با حادثه خونسرد برخورد کنند و نگذارند که دشمنان از احساسات آنها بهره‏برداری سوء کنند.

اطرافیان آقای کرزی، همچنان بر لزوم صلح تأکید می‏کنند و جمله‏ی مشترکی که به گونه‏ی واحد از زبان اکثر سخنگویان نزدیک به حکومت شنیده می‏شود این است که «ما با کسانی صلح می‏کنیم که با ما می‏جنگند و ما را می‏کشند؛ با کسانی که با ما نمی‏جنگند و ما را نمی‏کشند صلح معنا ندارد». آقای کرزی در مراسم تشییع جنازه‏ی آقای ربانی نیز ادامه‏ی روند صلح در کشور را بی‏برگشت خواند و قول داد که از این راه انصراف نخواهند کرد.

با این حال، سخنگویان حکومت تا کنون به این سوال پاسخ نداده اند که مولوی عصمت‏الله که دست به انتحار زد، چه کسی بوده که آنچنان اعتماد رییس جمهور را جلب کرده که با اصرار از آقای ربانی بخواهد برای دیدار او شتاب کند. این سوال هم پاسخ نیافته که مواد جاسازی‏شده در دستار مولوی عصمت الله چگونه در ظرف چند روز حضور وی در مهمان‏خانه‏ی آقای ستانکزی پنهان مانده است. همچنین گفته نشده که چرا مولوی عصمت‏الله از میان چندین مقام عالی‏رتبه‏ای که قبل از رسیدن به آقای ربانی دیدار کرده، تنها آقای ربانی را به عنوان هدف خود انتخاب کرده است. این سوال هم پاسخ نیافته که در موقع انفجار، فاصله‏ی آقای ستانکزی و واحدیار با آقای ربانی و مولوی عصمت‏الله چقدر بوده که در هنگام مصافحه، تنها آقای ربانی از میان رفته و آقایان ستانکزی و واحدیار جان سالم بدر برده اند؟ از قرار معلوم، آقای ستانکزی به عنوان معرف، باید شانه به شانه‏ی مولوی عصمت‏الله یا دست کم در نزدیک‏ترین فاصله با او، او را در آغوش آقای ربانی قرار داده باشد. با این حساب، وقتی آقای ربانی با انفجار سهمگینی مواجه می‏شود که بنا به گزارش بی‏بی‏سی حتی آژیرهای سفارت ایالات متحده‏ی امریکا به صدا می‏آیند، آقای ستانکزی و واحدیار در کجا بوده اند که از این انفجار مهیب نجات یافته اند؟ این سوال هم هنوز پاسخ نیافته که اصلاً آقای ستانکزی از انفجار جراحت برداشته یا از ضرب گلوله‏ی محافظان آقای ربانی؟ در مورد وضعیت آقای ستانکزی نیز هیچ اطلاع مشخصی بروز نکرده و گفته نشده است که وی فعلاً در چه حالی به سر می‏برد و در مورد حادثه توضیحات اولیه‏ی او چیست؟

***

اگر پذیرفته شود که هیچ دستی از درون حکومت در صحنه‏سازی ترور آقای ربانی نقش نداشته است، حد اقل این شایبه مطرح می‏شود که این حکومت برای چه مانده است که کلاه‏هایی به این بزرگی حتی بر سر رییس جمهور آن کشیده می‏شود؟ وقتی حکومت تا این حد ناکاره باشد که از فرار طالبان از زندان قندهار تا قتل آقای ربانی، تنها در ظرف کمتر از شش ماه، حدود بیست حادثه‏ی بزرگ و قتل‏های زنجیره‏ای بر علیه شهر و مقامات عالی‏رتبه‏ی آن صورت گیرد، چگونه می‏تواند چنبر داشتن بر زمام امور کشور را توجیه کند؟ اگر قتل احمد ولی کرزی انگیزه‏های مافیایی مرتبط با مواد مخدر داشته و قتل جان‏محمدخان نیز به دلیل خصومت‏های شخصی صورت گرفته باشد، قتل‏ها و حوادث دیگری که در این مدت اتفاق افتاده، هیچ‏کدام جز عملکردهای سازمان‏یافته بر علیه ارکان حکومت کنونی تعبیر نمی‏شوند. حد اقل در یکی از آخرین موارد، وقتی طالبان تروریست توانستند انباری از مهمات و سلاح‏های سنگین و مواد منفجره را در مرکز شهر و در یک کیلومتری ارگ و ارگان‏های امنیتی و نظامی جاسازی کرده و از آنجا بیست ساعت تمام با تمام قوت‏های مسلح حکومت بجنگند، حکومت برای توجیه موثریت خود چه حرف خاصی خواهد داشت؟ مسلم است که پاسخ اول به این سوال را باید عالی‏ترین مقامات کشور بدهند که در رأس تمام امور قرار داشته و رهبری همه‏ی ارگان‏ها در دست آنهاست. وقتی وضعیت چنین باشد، آقای کرزی و تیم او با چه توجیهی همچنان بر سر قدرت باقی مانده و به تعبیر داکتر عبدالله «دست از سر مردم کوتاه» نمی‏کنند؟

وضعیتی را که اکنون حکومت آقای کرزی بر افغانستان تحمیل کرده است، وضعیت دشواری است: رابطه‏های سه قوا به کلی از هم پاشیده و در نتیجه، هر سه قوا از مشروعیت و کارایی محروم است. روابط بین‏المللی افغانستان در نازل‏ترین رتبه‏های اعتباری خود سقوط کرده و کمتر کسی در جهان از مفهومی به نام حکومت و یا اداره‏ی سیاسی در افغانستان حساب می‏برد. مردم به هیچ یک از اجرائات حکومت با چشم جدی نگاه نکرده و اثر و نشانه‏های حضور آن را در هیچ بخشی از زندگی خود اعتبار نمی‏کنند. از لحاظ امنیتی نیز ارگان‏های ذی‏ربط فاقد وجاهت سیاسی و توانایی عمل اند. بنابراین، با چه انگیزه‏ای می‏توان طالبان را که برادران آقای کرزی اند مورد تعقیب قرار داد و به عنوان دشمن سرکوب کرد و یا عمل و حرکات آنان را محکوم نمود؟

***

کسی تردید ندارد که طالبان اسم مستعاری است که تنها از هویت یک گروه نمایندگی می‏کند. این اسم هیچ ربطی با ریشه‏ی لغوی خود نداشته و از لحاظ دینی و فرهنگی نیز مفهومی را القا نمی‏کند. اسم مستعار طالبان بر این گروه، آگاهانه و با کمال ظرافت و هوشمندی سیاسی و استخباراتی انتخاب شده و برای آن میدان مانور خوبی خلق کرده است.

شورای کویته و شبکه‏ی حقانی و شورای پشاور نیز اسم‏های مستعار دیگری اند که به نظر می‏رسد آگاهانه به عنوان هویت دوم طالبان استفاده می‏شوند. شورای کویته کیست و افراد آن کی‏هایند و در عملیات‏هایی که به نام طالبان صورت می‏گیرد از چه جایگاه و موقعیتی برخوردار اند؟ ذبیح الله مجاهد و قاری یوسف، سخنگوی تمام عملیات‏های طالبان از شمال تا جنوب و از شرق تا غرب کشور اند. این اداره‏ی امنیت ملی افغانستان است که هر عمل طالبان را از روی مشخصات آن برچسب شورای کویته و شورای پشاور و شبکه‏ی حقانی می‏بخشد. در جانب طالبان هرگز چنین تقسیم‏بندی‏ای صورت نمی‏گیرد. پیام رسمی عملیات‏های طالبان از ترور جنرال داود تا احمدولی کرزی، از حمله بر سرینا هوتل و فروشگاه تا سفارت امریکا، از ترور جان محمد تا حمله بر کاروان‏های لوژستیک در نقاط مختلف کشور همه از زبان همین دو سخنگوی رسمی بیان شده و در سخن آنها هیچگاهی میان شبکه‏ی حقانی و شورای پشاور و شورای کویته تفاوت گذاشته نشده است.

طالبان همیشه نشان داده اند که از مرجعیت رهبری واحد برخوردار بوده، اما شبکه‏های عملیاتی گسترده و پیچیده‏ی خویش را به عنوان استتاری بر ماهیت گروهی خود استفاده می‏کنند. حتی اگر کسان و حلقاتی در درون حکومت افغانستان نیز با این گروه پیوند داشته باشند، باز هم جزئی از همین ساختار پیچیده اند که برای هدفی واحد و معین کار می‏کنند نه اینکه چندین گروه باشند که در جهت‏های مختلف حرکت داشته و گاهی از سر تصادف شباهت‏هایی میان همدیگر پیدا می‏کنند.

اتهام بر سازمان استخبارات پاکستان در عقب عملکردهای طالبان نیز، برغم آنکه حتی بر زبان مقامات امریکایی هم جاری می‏شود، همه‏ی راز و رمز طالبان را بیان نمی‏کند. ریشه‏های داخلی نفوذ و قدرت مانور طالبان در موفقیت فعالیت‏های سیاسی و نظامی آنان نقشی برجسته دارد و تحلیل‏های سیاسی نباید این خصیصه را در ترکیب و ماهیت این گروه نادیده بگیرد.

***

آقای کرزی و اطرافیان او در برابر دو ادعای صریح طالبان خود را خلع سلاح می‏بینند: اسلام‏والی و پشتون‏والی. طالبان با محکوم کردن حکومت آقای کرزی از لحاظ مذهبی و قومی، خود را هم مدافع اسلام جا می‏زنند و هم مدافع پشتون. آقای کرزی و اطرافیان او ظاهراً در برابر همین دو ادعای طالبان خود را بیچاره و فاقد سخن می‏یابند. وقتی امریکایی‏ها و غربی‏ها بر افغانستان تسلط داشته باشند و مفاهیم دموکراسی و حقوق بشر و سایر ارزش‏های مدنی در قالب حکومت و قانون مورد حمایت قرار گیرد، آقای کرزی از اسلامیت و مسلمان‏بودن خود حرفی گفته نمی‏تواند و وقتی غیرپشتون‏ها در اداره و نظام سیاسی دستی داشته باشند و قدرت با ساختارهای دموکراتیک میان همه‏ی اقوام تقسیم شود و همه با هویت شهروند در نظام و اداره‏ی سیاسی نقش داشته باشند، قدرت و اقتدار پشتونی با تهدید مواجه شده است. این واقعیت همان تیغ دو دمی است که از یک سو حکومت آقای کرزی را خنثی می‏سازد و از سوی دیگر طالبان را توانایی عمل می‏بخشد.

***

ترور آقای ربانی، در سلسله‏ی عملکردهای پیچیده‏ای که به نام گروه طالبان صورت می‏گیرد، خطرناک‏ترین و موثرترین ضربه را بر جریانی وارد کرده است که هدف اصلی گروه طالبان محسوب می‏شود. این حادثه هواداران آقای ربانی را در وضعیت دشواری قرار داده است که باید قدرت عمل و ابتکار خود را نشان دهند. در ظاهر امر حدس و گمان‏هایی وجود دارد که شاید شهر کابل شاهد تحول عظیم و تعیین‏کننده‏ای باشد و حکومت آقای کرزی و اطرافیان او بهای ترور آقای ربانی را به طور گزاف پرداخت کنند. گروهی از هواداران آقای ربانی در جریان تشییع جنازه‏ی او نیز خشم خویش را با پرتاب کردن سنگ به سوی موترهای دولتی ابراز داشتند که این می‏تواند نشانه‏ای باشد از اینکه آقای کرزی و حکومت او پاسخ دادن به ترور آقای ربانی را سنگین خواهند یافت.

اما، واقعیت‏های موجود هیچگونه نشان از برخورد جدی با حادثه‏ی ترور آقای ربانی را گوشزد می‏کند؟

تا کنون، گذشته از سخنان تند آقای عطامحمد نور و داکتر عبدالله، نشانه‏ی خاصی به ملاحظه نمی‏رسد که واکنش هواداران آقای ربانی در برابر حادثه‏ی ترور او را از حملات لفظی و یا احیاناً باج‏گیری سیاسی فراتر نشان دهد. سه روز پس از ترور آقای ربانی، و درست در روز خاکسپاری او، تصویر خاصی در مناطق مختلف شهر، به خصوص در تمام ساحات خیرخانه و کارته‏ی پروان دیده نمی‏شود که حتی تأثر سازمان‏یافته و عمیق اجتماعی را در برابر این حادثه‏ی تکان‏دهنده حکایت کند. تنها در مسیر تایمنی – میدان هوایی عکس های کوچکی از آقای ربانی که ظاهراً از سوی اداره‏ی امنیت ملی تکثیر شده است به چشم می‏خورند. در تمام نقاط خیرخانه، تنها در گوشه‏ای از یک خم چهارراهی، عکس بزرگی از آقای ربانی از سوی حزب جمعیت اسلامی نصب شده که در آن شهادت وی به کافه‏ی ملت مسلمان تسلیت گفته شده است. در هیچ نقطه‏ای یک تکه‏ی سیاه به علامت تسلیت و عزاداری به چشم نمی‏خورد، در هیچ موتری عکس آقای ربانی دیده نمی‏شود، و هیچ نشانه‏ای از یک حالت غیرعادی در گشت و گذار مردم به ملاحظه نمی‏رسد.

این وضعیت، به هیچ صورت تصادفی نبوده، بلکه نشان از عدم واکنش جدی رهبران ارشد جمعیت اسلامی و شورای نظار نسبت به حادثه‏ی ترور آقای ربانی است. تنها چند روز قبل‏تر سالگرد ترور احمد شاه مسعود، به مراتب پررنگ‏تر و جدی‏تر از این بود و حتی گروهی با کاروانی از موترهای نظامی و غیرنظامی اکثر نقاط شهر را گشت زدند و به گونه‏ای خاص مانور دادند. شاید در افکار عامه، جایگاه آقای ربانی با احمدشاه مسعود در تقابل قرار گرفته و کسی حاضر نباشد به بهای تجلیل از آقای ربانی موقعیت احمدشاه مسعود را دچار تردید سازد، اما وقتی حساب موضع رهبران ارشد جمعیت اسلامی و شورای نظار به میان باشد، این شایبه مطرح می‏شود که واکنش نهایی آنان در برابر این حادثه نیز خیلی جدی نخواهد بود و بعد از مدتی قضیه فراموش شده و همه منتظر خواهند نشست تا هدف‏های دیگری که در لست طالبان قرار دارند، نوبت خود را شاهد شوند.

***

ظاهراً رهبران و سیاستمداران مخالف طالبان، دندان طمع بر روزگار و امکانات معیشتی دوخته اند و این است که از قدرت عمل باز مانده اند. گویی این رهبران و سیاستمداران، برخلاف اسلاف خویش، چیزهای زیادی دارند که دست و پای شان را می‏بندند و همین است که هرچه ضربه سنگین‏تر می‏شود با وجود آنکه هراس شان بیشتر می‏شود صدای اعتراض شان پایین‏تر می‏نشیند.

درست است که به دلیل عدم تعریف روشن از طالبان، فضای سیاسی مغشوش شده و آخرین عمل طالبان، به اعتراف آقای وردک، مرز دوست و دشمن را «مبهم» ساخته و باعث شده است که «اعتماد» مشکل شود، اما چرا همرزمان آقای ربانی یکصدا می‏گویند که ادامه‏ی راه صلح‏طلبی استاد ربانی بهترین پیروی از آرمان‏های اوست؟ آیا اینها هم واقعاً از طالبان به هراس افتیده اند و دارند به تبعیت از حکومت آقای کرزی، با تضرع و التماس، از طالبان صلح گدایی می‏کنند؟

شاید ضرور نباشد که به خاطر ترور آقای ربانی آقای کرزی و اطرافیان او یکدست مورد انتقام قرار گیرند و یا اعدام شوند، اما بدون شک ضرور است که از آقای کرزی و حکومت او به طور جدی پرسیده شود که افغانستان را با رهبری و مدیریت ناکام خود تا کدامین پرتگاه به پیش می‏برند. درست است که آقای کرزی در برابر عملکردهای طالبان بی‏پاسخ و درمانده است، اما ملت افغانستان، با تمام نهادهای مدنی و حمایت بزرگی که از جامعه‏ی جهانی با خود دارد، به اندازه‏ی آقای کرزی درمانده نیست که نتواند جلو عمل طالبان را بگیرد، هرچند با هویت گمراه‏کننده‏ی خود ماهیت پیچیده‏ای از خود نشان دهد. طالبان همانگونه که از دروازه‏ای وارد منزل آقای ربانی می‏شوند، از دروازه‏ای نیز وارد شهر کابل و یا سایر نقاط کشور می‏شوند. ظاهراً این دروازه‏ها دیگر دروازه نیستند و هیچ کشیکی رفت و آمد طالبان یا به تعبیر رایج مقامات حکومتی «دشمنان صلح و ثبات افغانستان» را مورد نظارت قرار نمی‏دهد. این ضرور است که برای حفاظت شهر و منازل مردم، تدبیری سنجیده شود و در آن وقت اگر ضرورتی به قربانی دادن نیز افتاد، درنگی صورت نگیرد.

به نظر می‏رسد گره کور وضعیت افغانستان نیز در همین جاست. کسی نیست که از آقای کرزی به طور جدی سوال کند، همان‏گونه که کسی نیست تا از رهبرانی که هر کدام به نوبت خود، سنگ راه بخشی از جامعه شده و نیروهای فعال و مبتکر مردم را به انفعال و استیصال کشانده اند، سوالی بپرسد.

ظاهراً آقای کرزی از اینکه مورد سوال قرار نگیرد، ناراحت نمی‏شود، چون در ختم راه هیچ چیزی ندارد که از دست بدهد، و برعکس، چیزهای زیادی دارد که برای خود و هواداران خود هدیه کند. اما دیگرانی که مورد سوال قرار نمی‏گیرند دچار غفلتی می‏شوند که این غفلت، به معنای مرگ و نابودی تدریجی همه‏ی مردمان این دیار در چنگال ترور و وحشت طالبی است.

قتل آقای ربانی؛ درسی که خوب نیست تکرار شود!

2011-09-24T04:59:00.002+04:30

قتل آقای ربانی، بدون شک، تکان‏دهنده است؛ اما این جمله هیچگاهی نمی‏تواند از سنگینی دردی بکاهد که مرگ وی و هر سیاستمدار افغان بر گرده‏ی این ملت بار می‏کند. می‏گویند جای آقای ربانی خالی می‏ماند و هیچ کسی نمی‏تواند خلای حضور او را جبران کند. این حرف درستی است. چون سیاستمداران افغان هیچگاهی در قالب یک نظام سیاست نمی‏کنند که بتوان گفت خلای حضور فردی آنان در چوکات نظام پر می‏شود. هر کسی می‏رود و جای خالی خود را بدون ارتباط با سایر اجزای منظومه برای دیگران باقی می‏گذارد.

آقای ربانی به هیچ وجه یک استثنا در تاریخ زندگی و رفتار سیاستمداران افغان نیست. او یکی از همان کسانی است که با رقیبان خود تنها به دلیلی مخالفت می‏کنند که جایگاهی را از ایشان ستانده است. وقتی خود در آن جایگاه قرار می‏گیرند هیچ نشانه‏ای بروز نمی‏دهند که متفاوت و متمایز از همتایان رقیب شان باشد. به این حساب، ما افرادی همچون آقای ربانی داریم که موقعیت سیاسی را برای مدتی در اشغال داشته اند و وقتی رفته اند باید تاریخ شان در فردیت مجزا و منفرد شان مطالعه شود.

وقتی مبارزان چپی و راستی در برابر داودخان مبارزه می‏کردند هدف شان این نبود که ماهیت نظام استبدادی داودپرور را تغییر دهند. ادعای شان این بود که وقتی خود به جای داود خان بنشینند در راست کردن نظام معجزه می‏کنند. کمونیست‏ها همین گونه می‏اندیشیدند و وقتی داودخان رفت و همتایان کمونیست او بر کرسی پرخونش تکیه زدند، کاری جز اینکه میراث داودخان را تیره‏تر ساختند، از خود نشان ندادند. وقتی گروه‏های مجاهدین با کمونیست‏ها مقابله می‏کردند باز هم به تغییر ماهیت نظام سیاسی نمی‏اندیشیدند، بلکه ادعا می‏کردند که وقتی کمونیست‏های فاقد خدا بروند و مجاهدان باخدا روی کار بیایند، همه چیز رو به راه می‏شود. دیده شد که مجاهدین تنها همان کفشی را به پا کردند که کمونیست‏ها تجربه کرده بودند. طالبان نیز کاپی دیگری از این حکایت به جا گذاشتند و دیده می‏شود که زمامداران کنونی، که کسی جز همان کارگزاران تجربه‏های دیروز نیستند، باز هم بر همان نعل می‏کوبند که پیشینیان شان کوفته بودند.

امروز آقای ربانی رفته است، اما این سوال برای بقیه‏ی سیاستمداران افغان باقی مانده است که از کارنامه و نیز از رفتن او چه چیزی می‏آموزند. از زبان یکی از سیاستمداران دیگر افغان نقل شده است که دیروز با شنیدن خبر قتل آقای ربانی به سادگی گفته که «آقای ربانی رفت، معلوم نیست نوبت ما کی می‏رسد». این سخن نه طنز است و نه نشانی از هوش و خرد سیاسی. تنها می‏تواند موقعیتی را گوشزد کند که سیاستمداران افغان در آن خود را شریک می‏یابند. این سیاستمداران نسخه‏های تکراری هم اند. وقتی یکی به قدرت می‏رسد دیگری هوسش گل می‏کند که چرا او از قدرت محروم است و وقتی یکی با لباس خونین از دروازه‏ی خانه‏اش بیرون می‏رود، دیگری به هراس می‏افتد که نوبت او کی می‏رسد.

آقای ربانی، در ناکامی سیاسی خود درست مانند همه‏ی همتایان خود است. در ناکامی، برجستگی وجود ندارد که باعث تمایز و تفاوت کسی از دیگری شود. ناکامی همان سیاهی است که بالاتر از خود رنگی ندارد. آقای ربانی همان سیاستمدار ناکام است که یک بار اسمش داودخان بود و باری دیگر نورمحمد ترکی و حفیظ الله امین و ببرک کارمل و داکتر نجیب الله و یا امثال آنان. وقتی او عبای صلح‏طلبی بر دوش انداخت باز هم چیز خاصی نگفت و نکرد که او را متمایز بسازد. زمانی او طالبان را لشکر خدا و اسلام خطاب کرده و از قندهار تا دروازه‏های کابل استقبال کرد و زمانی هم برای مذاکره با آنان، سر فردی را روی سینه‏اش نوازش کرد که در عمامه تحفه‏ی مرگ او را هدیه آورده بود. اینجا نه حامد کرزی مقصر است و نه معصوم ستانکزی که راه‏باز کن این قاصد مرگ شده اند. اینجا آقای ربانی است که بهای سیاستمداری خود در جامعه‏ی افغانی و با الگو و سبک افغانی را پرداخت می‏کند.

جالب است که همرزمان آقای ربانی یک‏صدا می‏گویند که بهترین سپاسگزاری از او ادامه‏ی راه صلح‏خواهی اوست. می‏گویند که افغانستان هیچ راهی به جز صلح ندارد. این حرف، حرف قشنگ و خوبی است، اما برای اینکه درد رفتن خونبار آقای ربانی را تسکین کند هیچ اثری خلق نمی‏ کند. چرا باید کسی که فریاد صلح بلند می‏کند با نفرت کسی منفجر شود که واژه‏ی صلح را صدها بار به مسخره گرفته است؟ آقای ربانی با پذیرایی بی‏تردید از قاصد مرگ خود نشان داد که در تلاش خود برای صلح‏جویی، حتی خودش چقدر باور کرده بود که صلح می‏خواهد! شاید هیچ کسی با این سادگی وارد منزل آقای ربانی نشده باشد که قاصد مرگ او توانسته است داخل شود.

به هر حال، مرگ آقای ربانی هیچ پیام خوشی برای ملت افغانستان ندارد. چرخ خشونت با سرعتی بیشتر از همیشه به گردش افتاده است و اینک، این چرخ، شکارهای خود را حساب‏شده‏تر از قبل انتخاب می‏کند. اگر حتی قبول شود که معصوم ستانکزی و واحدیار و سایر همراهان شان نیز در زمینه‏سازی این خشونت دست داشته اند، باز هم باید بر وضعیتی درنگ کرد که کشور ما را در کل تهدید می‏کند. می‏گویند صلح واقعی جز با نفی مطلق خشونت به دست نمی‏آید. اما آیا این تیوری در ذهن زمامداران و سیاستمداران افغان به معنای واقعی حل شده و قابل هضم است؟

سیاستمداران افغان، فضای سیاسی را هم برای خود، هم برای ملت افغانستان و هم برای متحدان بین‏المللی خود مغشوش و پرابهام ساخته اند. در زبان این سیاستمداران از طالبان به گونه‏ای سخن گفته می‏شود که گویی هیچ مصداقی بر روی زمین ندارند. طالبان برادر خوانده می‏شوند و به صلح دعوت می‏شوند. اما وقتی در یک کیلومتری ارگ یا در منزل آقای ولی کرزی و آقای ربانی طالبی دست به عمل می‏زند هیچ کسی نمی‏گوید که میان این یکی و آن دیگری که مخاطب پیام صلح است چه تفاوتی وجود دارد. می‏گویند هر جنگی بالاخره به صلح منتهی می‏شود. اما نمی‏گویند که آیا ما تا هنوز جنگی داشته ایم که دلیل آن را بدانیم که اکنون به صلحی پس از آن جنگ چشم می‏دوزیم؟

به نظر می‏رسد ما با سیاستمداران و زمامدارانی مواجه هستیم که سیاست برای آنها چیزی بیشتر از یک شوخی در خم کوچه نیست. تنها ابزار این بازی جدی است، نه اینکه بازی‏گران هم جدی باشند. گویی قدرت و امکانات و فرصت‏های تصمیم‏گیری‏های بزرگ همه برای این است که سیاستمداران متهم به بیکاری و عدم مصروفیت نشوند. بهای این سیاست همین است که داریم با زندگی هر روز خود پرداخت می‏کنیم. تنها کافی است تصور شود که این بازی، بازی‏گران خود را یکی یکی بردارد و آنگاه مردم، به عنوان تماشاگران بی‏نقش، تنها کابوس‏های خود را چاق‏تر و خوفناک‏تر بیابند.

آقای ربانی به سادگی می‏تواند اسم خود را روی آقایان خلیلی و فهیم و قانونی و محقق و سایر همتایان شان بگذارد. با این حساب، اگر روزی دیگر شنیدیم که نقبی از زیر میز غذاخوری یکی از آقایان باز شد و فردای آن گفته شد که معاون رییس جمهور یا وکیل پارلمان و یا کسی دیگر از همتایان شان در درون دهلیز خانه‏ی خود سلاخی شده اند، دچار شگفتی نشویم. در این شهری که سیاست آن بازیچه‏ی دست هر بازی‏گر ناشی و غیرجدی شده است، هیچ امری بعید نیست و شگفتی بر نمی‏انگیزد. گویی داستان این شهر، داستان مرگ شده و در داستان مرگ، صحنه‏ها تنها با مرگ رنگ می‏گیرند و تنها با مرگ ادامه می‏یابند.

مرگ آقای ربانی نه جای تبریکی دارد و نه جای ماتم. آنکه از این مرگ تبریکی می‏گوید تنها خودش را به معرض تماشا می‏گذارد و آنکه ماتم می‏گیرد تنها خودش را تسلا می‏بخشد. آقای ربانی، مانند هر انسانی دیگر، وقتی گامی به سوی صلاح و نیکی بر می‏دارد، هر چند با اما و اگرهای فراوان توأم باشد، باید مجال زندگی و کار بیابد. مرگ آقای ربانی برای هیچ کسی شگون نیک ندارد؛ به خصوص برای آنانی که احساس می‏کنند این مرگ از آدرسی است که در کشتن و نابود کردن هر چه انسان و انسانیت و مدنیت است، درنگی نمی‏کند. تنها خوب است از سیاستمداران افغان خواسته شود تا قبل از اینکه یکی یکی این عبرت را درج تاریخ کنند، این عبرت را برای همیشه از صفحه‏ی تاریخ پاک کنند.

خروج نیروهای بین‏المللی و احتمال بحران اقتصادی

2011-09-24T04:58:00.000+04:30

واگذاری مسئولیت امنیتی افغانستان به خود این کشور تا سال 2014، افغانستان را از لحاظ اقتصادی نیز با چالش سهمگینی مواجه خواهد ساخت. منابعی که تا کنون پشتوانه‏ی ثبات نسبی در عرصه‏ی اقتصادی تلقی می‏شوند، عمدتاً متکی به امکانات و مساعدت‏های بیرونی اند و هیچگونه منبع داخلی، به معنای واقعی کلمه در کشور پا نگرفته است.

اگر خواسته باشیم تصویر صادقی از وضعیت اقتصادی افغانستان ارایه کنیم، سال‏های آخر حاکمیت طالبان را مثال خواهیم داد. در این سال‏ها افغانستان، به استثنای کمک‏هایی که از بیرون برای سامان‏دهی اداره و جبهات جنگی در اختیار طالبان قرار می‏گرفت، در تمام عرصه‏های دیگر کشوری متکی به خود بود و منبع عاید داخلی آن برای شهروندان عادی کشور، همه از منابع داخلی تأمین می‏شد. در این سال‏ها بود که ارزش پول افغانی در برابر دالر امریکایی، به طور غیرقابل تصوری، پایین افتاده و یک دالر معادل حدود هشتاد هزار افغانی شده بود، یعنی تقریباً نرخ کاغذ عادی. دلیل این افت ارزش پولی افغانستان فقدان هرگونه پشتوانه‏‏ی اقتصادی بود.

پس از سقوط حاکمیت طالبان، سیلی از کمک‏های بین‏المللی، به بهانه‏های مختلف به افغانستان سرازیر شد و وزارت مالیه‏ی افغانستان، در یک اقدام مهم و بزرگ، ارزش پول افغانی را بالا برده و یک دالر معادل پنجاه افغانی و یا کمتر از آن شد. این افرایش در ارزش پول افغانی، هیچگونه ارتباطی با رشد صادق اقتصادی در کشور نداشت و تنها پول گزافی که به خصوص از طریق بانک ملی وارد بازار صرافی می‏شد، پول افغانی را باثبات نگه می‏داشت. اکنون که زمزمه‏ی خروج نیروهای بین‏المللی از افغانستان مطرح است، سوال پشتوانه‏ی پولی افغانستان نیز به طور جدی مطرح شده است.

افغانستان به طور سنتی یک کشور زراعتی بوده و حدود هفتاد در صد اقتصاد کشور وابسته به زراعت است. سی سال قبل، نه تنها اکثر ساکنان روستایی کشور غذا و مایحتاجات اولیه‏ی خود را از طریق زراعت به دست می‏آوردند بلکه با فروش قسمتی از تولیدات زراعتی خود می‏توانستند سایر مایحتاجات خود را از شهرها تأمین کنند. اکنون از مجموع ساکنان روستاها، کمتر از سی درصد نفوس در منطقه باقی مانده و بقیه به طور گروهی به شهرهای بزرگ مهاجرت کرده اند. دلیل عمده‏ی مهاجرت از روستاها، خشک‏سالی و کاهش محصولات زراعتی است که نمی‏تواند نیازهای اولیه‏ی روستانشینان را تأمین کند.

سی درصد نفوسی که در روستاها باقی مانده اند، نیز نمی‏توانند مایحتاجات اولیه‏ی زندگی خود را از مدرک زراعت و مالداری به دست آرند. تقریباً اکثر این روستانشینان، قسمتی از گندم یا آرد مورد نیاز خود را از شهرها خریداری می‏کنند. این امر نشان می‏دهد که زراعت و مالداری، به عنوان عمده‏ترین منبع تأمین اقتصادی کشور تقریباً به کلی از بین رفته است.

دومین منبع تأمین معیشت مردم افغانستان در ده سال اخیر مساعدت‏هایی بود که از طریق انجوها به افغانستان سرازیر می‏شد و این مساعدت به نحوی باعث گردش پولی در کشور می‏شد. هم‏اکنون بیش از هفتاد درصد این مساعدت‏ها یا قطع شده یا در حالت تعلیق قرار گرفته است. مساعدت‏هایی که عمدتاً از طریق بخش‏های نظامی صورت می‏گیرند، به هیچ وجه بر وضعیت اقتصادی کشور تأثیر مثبتی نداشته و تنها به عنوان بخشی از عملیات‏های نظامی و تکمیل‏کننده‏ی آنها به شمار می‏روند. با خروج نیروهای بین‏المللی از افغانستان این مساعدت‏ها نیز به طور کلی قطع خواهند شد.

کارگرانی که برای اشتغال و کارگری به ایران می‏رفتند با ارسال پول از این کشور، قسمتی از نیازمندی‏های معیشتی خانواده‏ها و اقارب خود را تأمین می‏کردند. با وخامت وضع زندگی مهاجرین در ایران، اکنون نه تنها این منبع مساعدت پولی قطع شده بلکه عده‏ی زیادی از خانواده‏ها هستند که برای بستگان و اقارب خود به ایران پول می‏فرستند تا یا برای مدتی اندک در آنجا به اقامت خود دوام دهند و یا بتوانند به کشور برگردند.

عده‏ی زیادی از خانواده‏های افغانی از مدرک پولی که بستگان شان از کشورهای اروپایی و امریکایی ارسال می‏کردند، امرار معیشت داشتند. بحران اقتصادی و دشواری وضع معیشتی در کشورهای اروپایی و ایالات متحده‏ی امریکا باعث شده است که این معاونت‏ها تا حد زیادی کاهش پیدا کند، حالانکه تعداد نیازمندان به این معاونت‏ها در افغانستان چندین برابر شده است.

خروج نیروهای بین‏المللی از افغانستان، توجه و مساعدت‏های بین‏المللی به افغانستان را نیز کم خواهد ساخت. این کاهش توجه و مساعدت بین‏المللی نه تنها جریان بازسازی و انکشاف در افغانستان را آسیب خواهد رسانید، بلکه دولت افغانستان را از لحاظ رسیدگی به مصارف و هزینه‏های اداری و به خصوص پرداخت معاشات کارمندان آن نیز مواجه با دشواری خواهد ساخت. محصولات گمرکی به عنوان تنها منبع عایدات دولت افغانستان، تنها از مدرک محصول بر واردات تأمین می‏شود که ادامه‏ی آن فشار بر دوش مردم را افزایش داده و هیچگونه دلیلی برای رشد اقتصادی کشور خلق نخواهد کرد.

افغانستان در طول ده سال گذشته، نه تنها هیچ منبع مستقل ملی برای تأمین نیازمندی‏های اقتصادی خود ایجاد نکرده، بلکه به طور کامل به منابع و مساعدت‏های بیرونی وابسته شده است. خروج نیروهای بین‏المللی و کاهش توجه و مساعدت‏های بین‏المللی، افغانستان را با بحران شدید اقتصادی مواجه خواهد ساخت که اولین اثر آن قحطی و گرسنگی خواهد بود. از همین اکنون که زمزمه‏ی خروج نیروهای بین‏المللی شدت گرفته است، تأثیرات روشن آن بر وضعیت بازار و اقتصاد کشور محسوس شده است. ارزش پول افغانی کاهش یافته و بر نرخ مسکن و جایداد تأثیر منفی زیادی وارد شده است. گردش پول در بازار نیز دچار آسیب شده و گراف کار و عایدات تاجران نیز به طور محسوسی افت کرده است.

نگرانی از وضعیت معیشتی به مراتب بیشتر از وضع امنیتی باعث نگرانی مردم افغانستان شده است. مردم احساس می‏کنند که 2014 نه تنها ثبات و امنیت افغانستان را با بحران شدید مواجه نموده، بلکه کشور را از لحاظ اقتصادی نیز دست‏خوش وضعیت ناگواری خواهد ساخت.

دولت افغانستان و قدرت‏های بین‏المللی هیچگونه اطمینان روشن و قابل اعتمادی برای مردم نشان نداده اند که در رفع نگرانی‏های آنان کمک کند. در سال‏های اندکی که تا خروج کامل نیروهای بین‏المللی از افغانستان باقی مانده است، مدیریت سیاسی کشور با چالش بزرگی مواجه خواهد بود که موفقیت در برابر آن، تنها در سهم‏گیری فعال و موثر نیروهای ملی و بین‏المللی ملاحظه می‏شود. آیا مدیریت سیاسی کشور، هیچگونه نشانه‏ای از برخورد هوشمندانه و مدبرانه با این نیاز را مطرح ساخته است؟

2014؛ سوالی که به تأمل ضرورت دارد

2011-09-24T04:54:00.000+04:30

اشاره:

با بحرانی که در رابطه‏ی پارلمان و حکومت و قوای قضائیه پیش آمده است، افغانستان با دورنمای تاریک‏تری مواجه شده است. در جلسه‏ی روز شنبه، پنجم سنبله 1390، یک تن از خانم‏های عضو پارلمان، با تأسی از سنت افغانی، چادرش را روی نماینده‏ی مردی از گروه موسوم به اصلاح‏طلبان انداخت تا به این ترتیب بگوید که بهتر است به جای این همه نامردی گوشه‏ی اتاق بنشیند و «همچون زنان چادر به سر کند»! اما فقط یک هفته بعدتر، روز شنبه، یازدهم سنبله، هشت تن از نمایندگانی که در تصمیم اخیر کمیسیون مستقل انتخابات برنده اعلام شدند، تحت پوشش امنیتی شدید از طرف پولیس ضد شورش به داخل تالار ولسی جرگه راه یافتند و تنها در حضورداشت کمتر از پنجاه نفر و با جلوگیری از ورود ده‏ها نماینده‏ای که تحت ائتلاف حمایت از قانون گرد آمده اند، مراسم تحلیف را به جا آوردند. رییس ولسی جرگه به دلیل برگزاری مراسم تحلیف، از سوی جمعی از نمایندگان پارلمان به نقض مصوبات مجلس و ارتکاب «خیانت ملی» متهم شد، اما او در توجیه اقدام خود تنها از اقدام پولیس برای بازرسی موترهای نمایندگان، به شمول خود او، انتقاد کرد و حکومت را از پیامدهای این «اقدام نظامی و توسل به زور» هوشدار داد.

هنوز معلوم نیست که هشت نماینده‏ای که با زور پولیس داخل پارلمان شده اند، با تکیه بر کدام وسیله‏ی دیگر بر کرسی‏های خود در پارلمان تکیه خواهند زد. واکنش سایر نمایندگان نسبت به حضور این افراد در پارلمان نیز به طور دقیق معلوم نیست، با اینکه لحن و موضع ظاهری آنان نیز طرحی برای عبور از بن بست ارایه نمی‏کند.

از ملاحظه‏ی بحران در رابطه‏ی پارلمان و دو قوای دیگر می‏توان به گوشه‏هایی از مشکلاتی وقوف یافت که طی سال‏های آینده، سردچار ما خواهد شد. شاید نقطه‏ی حساس این مرحله همان سال 2014 باشد که قرار است نیروهای خارجی از افغانستان خارج شوند. مسلم است که فقدان رهبری و مدیریت خردمند سیاسی، هیچ راهی را برای مقابله‏ی منطقی با مشکلات نشان نمی‏دهد. برعکس، با هر تصمیم و اقدامی که صورت می‏گیرد، ریشه‏های بحران عمیق‏تر و دامنه‏ی فاجعه گسترده‏تر می‏شود.

در یادداشتی که پیش روست، برخی از نکته‏هایی مورد اشاره قرار می‏گیرند که تا سال 2014 برای فکر کردن روی آنها فرصت خواهیم داشت، اما با گذشت هر روز دامنه‏ی این فرصت کوتاه‏تر می‏شود:

1- سال 2014 را می‏توان نقطه‏ا‏ی واقعی برای انتقال و یک تحول بنیادی نام داد. تا سال 2014 که به هر حال مرحله‏ی جدید سیاسی‏ای در کشور آغاز خواهد شد، تنها سه سال زمان داریم. سه سال به هیچ وجه زمان زیادی نیست. تا چشم باز کنیم این سه سال، مانند نه سال گذشته، سپری خواهد شد.

2- مرحله‏ی بعد از 2014، خوب یا بد، با آنچه در مرحله‏ی کنونی داشته ایم، فرق خواهد داشت. آنچه وجه برجسته‏ی مرحله‏ی کنونی محسوب می‏شود، در یک کلمه «وابستگی» کامل، حد اقل در عرصه‏ی امنیت و معیشت، بوده است. امنیت ما توسط ده‏ها هزار سرباز بین‏المللی تأمین شده و معیشت ما نیز از مساعدت‏های بیرونی به دست آمده است. در عرصه‏ی امنیت، اردو و پولیس و استخبارات ما با چشم و گوش و دست و پای نیروهای بیرونی عمل کرده و در عرصه‏ی معیشت، بانک جهانی و پروژه‏های انجویی دست ما را به سوی دهان ما هدایت کرده است.

3- با توجه به واقعیت وابستگی در عرصه‏ی امنیت و معیشت، در مرحله‏ی جدید سیاسی که بعد از 2014 آغاز می‏شود، حد اقل دو تغییر بزرگ در برابر ما قرار خواهد گرفت:

اول، چتر امنیتی و معیشتی‏ای که فعلاً در کشور داریم، کوتاه خواهد شد. بعد از 2014، ما باید امنیت و معیشت خود را یا با اتکا به منابع خودی تأمین کنیم و یا در چوکات یک قرارداد و تعهد مشخص با قدرت‏های بیرونی که آنهم مستلزم پاسخگویی و بازپرداخت سنگین خواهد بود.

دوم، با کاهش حضور و نقش موثر و مستقیم قدرت‏های بین‏المللی، موازنه‏ی قوا در رابطه‏ی گروه‏ها و نیروهای داخلی، به شدت به هم خواهد خورد و نیروهای جدید، به شمول حزب اسلامی و طالبان، به هر حال، جای معینی را در معادلات قدرت احراز خواهند کرد. با برهم‏خوردن این توازن قوا، به طور طبیعی، جایگاه نیروهای سیاسی و نقش قانون و ساختارهایی که بر اساس توازن قوا در مرحله‏ی کنونی شکل گرفته اند، دگرگون خواهند شد.

4- اگر تهدید امنیتی از ناحیه‏ی برخی از قدرت‏های ناسازگار منطقه‏ای مانند ایران و پاکستان و عربستان باشد، آیا اردو و پولیس و استخبارات ما می‏توانند در برابر دسایس و دست‏اندازی‏های آنان ایستادگی نشان دهند؟ مثلاً آیا می‏توانند از شعله‏ور شدن جنگ مذهبی که چاشنی خود را عمدتاً از ایران و عربستان خواهد گرفت، و جنگ اتنیکی – قومی که باز هم تحریک ایران و پاکستان و احیاناً قدرت‏های دیگر را با خود خواهد داشت، جلوگیری کنند و نگذارند که افغانستان با فاجعه‏ی جنگ داخلی از نوع جنگ‏های دهه‏ی هفتاد یا بدتر از آن، رو به رو شود.

5- اگر تهدید امنیتی از ناحیه‏ی طالبان باشد، آیا باز هم اردو و پولیس و استخبارات ما می‏توانند از تهاجم این گروه جلوگیری کنند و در ساده‏ترین صورت، اجازه ندهند که مثلاً صفوف اردو با نفوذ طالبان، به میدان تصفیه‏های خونین تبدیل شده و یا شهر و روستا از آسیب کینه‏توزی و عقده‏گشایی طالبانی در امان باشد؟

6- جنگ داخلی اگر بار دیگر در کشور اتفاق بیفتد، نه تنها ترحمی از دنیا برنخواهد انگیخت، بلکه با نفرت و انزجار نیز بدرقه خواهد شد. کشورهای دنیا یک بار بعد از طالبان به افغانستان آمدند تا کفاره‏ی «غفلت و فراموشی‏ها»ی خود در حق این کشور «مظلوم و آسیب‏دیده» را پرداخت کنند. به نظر نمی‏رسد کسی باری دیگر اشکی برای رنج‏های افغانستان بریزاند. در جنگ داخلی رواندا که سال 1994 میان دو قبیله‏ی هوتو و توتسی صورت گرفت، تنها در صد روز یک میلیون انسان از یک کشور ده‏میلیونی روی سرک و کوچه و دشت انبار شد، بدون اینکه در سراسر دنیا کسی خمی به ابرو آورده باشد. آیا افغانستان می‏تواند به تجربه‏ای متفاوت‏تر از رواندا دلخوش باشد؟

7- تهدید معیشتی نیز به موازات تهدید امنیتی قابل توجه است. در طول سال‏های پس از طالبان، افغانستان از لحاظ معیشتی، درست مانند امنیت، به مساعدت بیرونی وابسته بوده است. آیا می‏توان در فقدان مساعدت بیرونی، حد اقل دو یا سه امکان کوچک را برای گردش پول یا تأمین معیشتی مردم نشان‏دهی کرد؟ مثلاً آیا می‏توان گفت که زراعت یا صنعت یا معادن ما می‏تواند فیصدی اندکی از ضرورت‏های معیشتی ما را تکافو کند؟

اگر برای وضعیت معیشتی خود امکانی جستجو نتوانیم، تهدید گرسنگی نیز مازاد بر مشکلات خواهد بود. همین اکنون، چهارراهی‏های عام در نقاط مختلف شهر کابل مملو است از متقاضیان کار جسمی در ازای فقط 300 افغانی یا کمتر از آن. از این جمع، تنها فیصدی اندکی قادر می‏شوند که نیروی کار روزانه‏ی خود را به فروش برسانند. اکثریت عظیم آنان در نیمه‏های ظهر، با خاطر افسرده و دست خالی به سوی خانه‏های خود بر می‏گردند. آنکه در گرمای تابستان و ماه رمضان می‏آید تا در بدل 300 افغانی شاقه‏ترین کار جسمی را انجام دهد، می‏خواهد بگوید که در خانه‏اش نانی نیست، و آنکه در نیمه‏ی ظهر با لبان آویزان و پاهای کشال به سوی خانه می‏لغزد، می‏گوید که آن شب چیزی در بساطش یافت نمی‏شود. این لشکر گرسنه تا سه سال دیگر چه کمیتی را تشکیل خواهد داد؟

8- برنامه‏ی انکشافی سازمان ملل، به عنوان بزرگ‏ترین مرجع مساعدت‏های انجویی در افغانستان که پروژه‏های آن در کمترین موارد از سه صد و یا چهار صد میلیون دالر پایین‏تر است، اعلام کرده است که طی یکی دو سال آینده، از جمع حدوداً 1300 کارمند خود، تنها کمتر از 300 نفر را نگه‏ داشته و بقیه را تنقیص می‏کند. بالاتر از 70 درصد تنقیص در کارمندان این سازمان، به معنای همین مقدار تنقیص در مساعدت‏های آن نیز هست. میزان بیکاری‏ای که با این تنقیص‏ها سردچار کشور می‏شود، در افزایش تهدید گرسنگی چه نقشی خواهد داشت؟

9- در فاز جدید سیاسی، جنگ قدرت‏های منطقوی و بین‏المللی در افغانستان شدیدتر و حساس‏تر خواهد شد. خطرناک‏ترین صورت این جنگ، برخوردهای استخباراتی است که در قالب جنگ‏های مذهبی، اتنیکی – قومی، و جهت‏گیری‏های سیاسی رونما شده و نیروهای عمل خویش را از داخل افغانستان استخدام خواهد کرد. با این جنگ، فشار بیشتر را گروه‏ها و نیروهایی خواهند دید که در فقدان هرگونه ابتکار داخلی در جنگ قدرت منطقوی و بین‏المللی درگیر شوند. شکی نیست که این درگیری برای هیچ طرف سودی نخواهد داشت، اما آنهایی که می‏دانند «هزینه‏ی جنگ به هیچ وجه در حالت صلح قابل جبران نیست»، باید بیشترین میزان نگرانی را داشته باشند.

10- بحران رابطه‏ی سه قوا، از همین حالا پایه‏های اتوریته‏ی مشروع و مطاع را متزلزل ساخته است. چه این بحران تنها به دلیل گرایشات و خواسته‏های نیروهای داخلی باشد (که بعید است)، چه به دلیل دست‏اندازی و دخالت قدرت‏های منطقوی و بین‏المللی، برای فردای افغانستان شگون بدی دارد. در جامعه وقتی اتوریته قابل احترام نباشد، سنگ روی سنگ بند نمی‏شود و در کشور ما، به سادگی می‏تواند تشتت و فاجعه‏ی هولناکی را در پی داشته باشد. اگر تمام دستاوردهای مبارزات سیاسی کشور در ایجاد یک نظام شبه‏قانونی خلاصه شود، این دستاورد از همین حالا در معرض تهدید قرار گرفته است. با فروپاشی اتوریته‏ی مشروع به چه سرنوشتی گرفتار خواهیم شد؟

11- قدرت عمل سازمان‏یافته‏ی طالبان و سایر مخالفان مسلح حکومت، با توجه به وضعیتی که فعلاً سردچار ما هست، باید شدیداً هوشداردهنده باشد. کافی است که رکورد عملیات پس از فراز از زندان قندهار را تا ترورهای سازمان‏یافته‏ی سیدخیلی، و ملک زرین و داود و مجاهد و احمد ولی و جان محمد و رییس شورای علمای قندهار و حمیدی و حمله بر ولایت پروان و شورای فرهنگی بریتانیا در کابل کنار هم بگذاریم. کسانی که می‏توانند نیروهای انتحارگر را با سازماندهی غیرقابل تصور بسیج کنند که هم توان عمل شگفت‏انگیز داشته باشند و هم از مدیریت و برنامه‏ریزی وحشتناکی بهره‏مند باشند، باید مورد توجه قرار گیرند. اکنون که افغانستان در حضور نیروهای بین‏المللی در برابر عمل‏های این گروه‏ها زمین‏گیر شده است، فردا در فقدان حضور و نقش حمایتی نیروهای بین‏المللی با کدام بنیه‏هایی ایستادگی خواهد کرد؟

12- چرا باید از طالبان بترسیم؟ نیروهای طالب در سراسر کشور از مرز 2000 نفر تجاوز نمی‏کند. به هویت و ماهیت این گروه دو هزارنفری دقت کنیم: فکر آنها منحط‏ترین فکر است، فکری که با نفرت از انسان و مدنیت انسانی عجین است؛ چهره‏ی آنها کثیف‏ترین چهره است، چهره‏ای که از هر لحاظ وحشت و نفرت بر می‏انگیزد؛. عمل آنها زشت‏ترین عمل است، عملی که صدها مسلمان نمازگزار را در مسجد هدف قرار می‏دهد، کودکان مکتب را قتل عام می‏کند، بی‏گناهان روی بازار را به خاک و خون می‏کشاند، و یا بینی دختری را می‏برد و زنی را در ملأ عام سنگسار می‏کند.... در سراسر دنیا نیز یک شخص سالم و صالح پیدا نمی‏شود که از طالب حمایت کند و یا از دوستی با آن احساس خوشی کند. در مقابل، ما هستیم که تعداد ما به میلیون‏ها انسان می‏رسد. فکر ما زیباترین فکر است، فکری که به انسان و انسانیت عشق می‏ورزد؛ چهره‏ی ما زیباترین چهره است، چهره‏ای که هر کسی از بودن با آن احساس آرامش و مصئونیت می‏کند؛ عمل ما نیز زیباترین عمل است، عملی که از حقوق بشر و انسان و دموکراسی و آزادی حمایت می‏کند... در سراسر دنیا نیز میلیون‏ها انسان پاک و بزرگ هستند که از ما و داعیه‏ی ما حمایت می‏کنند و حاضر اند ما را در راستای اهداف بلند ما حمایت کنند. با این حال، چرا از طالبان می‏ترسیم؟ چه رازی در این ترس و هراس استخوان‏شکن وجود دارد؟... تصور شود که دو هزار طالب، دو هزار گرگ وحشی و درنده‏ای که از کوه‏ها برای تهدید شهر سرازیر شده اند. آیا باید با فراموش کردن هزاران سال عبور خود از دوران مغاره‏‏نشینی و هراس از گرگ و دیو و دد و وحشی، به جایی رسیده باشیم که تنها تهدید گرگ‏ها ما را از خود بی‏خود سازد و به هراس و وحشت دچار سازد؟ آیا نمی‏توان اندکی به خود برگشت و به طالب و یا گرگ گفت که اینجا شهر است و جای آدمیزاد است و مدنیت هزاران ساله در آن شکل گرفته است و بهتر است که شما به کوه و دشت و جنگل برگردید؟ ... آیا هیچ راهی برای ما باقی نمانده است که از انسانیت و مدنیت خود در برابر دو هزار گرگ حراست کنیم؟... به نظر می‏رسد به فکر و تأملی جدی‏تر ضرورت داریم.

13- جامعه‏ی ما از لحاظ سیاسی بیش از هر زمان به موضع، تصمیم و عمل سنجیده‏شده ضرورت دارد. عمده‏ترین پایه‏ی این ضرورت را مشارکت هرچه وسیع‏تر و کیفی‏تر نیروهای جامعه تشکیل می‏دهد. باید بیش از هر زمان به سهم‏گیری مسئولانه‏ی تمام نیروهای جامعه فکر شود. چالشی که در برابر خود داریم، به هیچ صورت، با بنیه‏های سازمانی و امکاناتیِ موجود و میزان عمل و دقتی که فعلاً در سطح جامعه دیده می‏شوند، همخوانی ندارد. ما به انگیزه و سازماندهی ضرورت داریم. زندگی ما باید دارای انگیزه شود و روابط ما باید انسجام پیدا کند. آنچه طالبان را صاحب قدرت مانور ساخته است، چیزی جز انگیزه و سازماندهی نیست. گویا طالبان برای بدترین هدف (کشتن و تهدید انسان) انگیزه دارند، اما ما برای بهترین هدف (زنده ساختن و امان بخشیدن انسان) انگیزه نداریم!

14- ظاهراً داریم زمان خویش را به سرعت از دست می‏دهیم. نه اینکه هیچ کاری نمی‏کنیم، اما این کار برای پاسخ‏گویی به سوال 2014 و الزامات آن کافی به نظر نمی‏رسد. آنانی که مرجعیت سیاسی جامعه را در اختیار دارند، اولین مخاطب‏های این سوال اند، اما اگر این مراجع تکانی به خود ندهند و یا کک شان نگزد دیگران چه کاری می‏کنند؟ این مراجع شاید از همین حالا، راه‏های عقبگرد خود را نشانی کرده باشند. دیگرانی که هیچ راهی برای عقبگرد ندارند باید فکری به حال خود داشته باشند. شاید هنوز هم برای اقدامات جدی و عملی وقتی داشته باشیم، اما زمان و تحولاتی که به سرعت در راه است، برای طولانی شدن این انتظار مجال زیادی نخواهد داد. دقیقاً نمی‏توان گفت که برنامه‏ی جدی برای عمل چیست، اما حس می‏شود با هر روز زمانی که از دست می‏دهیم فشار برای تحقق و عملی شدن این برنامه شدیدتر خواهد شد. تازه، همین حالا هم خیلی دیر شده است و فردا به مراتب دیرتر خواهد بود.

واقعیت‏ها را ببینیم، اما از آنها عبور کنیم

2011-03-04T22:19:00.001+04:30

واقعیت قابل تغییر نیست. واقعیت، یعنی آنچه صورت واقع یافته، و آنچه صورت واقع یافته باشد، بخشی از زمان گذشته محسوب می‏شود و دست ما از هرگونه تغییر و تبدیلی در آن کوتاه است. بلی، ما می‏توانیم دید خود برای نگریستن به واقعیت را تغییر دهیم و آن را از زاویه‏ای دیگر و با رویه‏ای دیگر ببینیم و برداشت کنیم؛ می‏توانیم تفسیر خود از واقعیت را تغییر دهیم؛ می‏توانیم واقعیت‏های دیگری را نیز در کنار آن علاوه کنیم تا با ازدیاد متغیرها، ترکیب و زمینه‏ی دیگری برای تبارز و جلوه‏گری آن خلق کنیم؛ ... اما نمی‏توانیم نفس واقعیت را دگرگون کنیم. این حرف را بیشتر برای آن گفتم تا هراسی را که هنوز بر ذهن و چشم ما خانه دارد، خاطرنشان سازم و بگویم که ما هنوز هم با همین تعریف ساده‏ی واقعیت مشکل داریم و از همین روست که یا از واقعیت و بیان واقعیت هراس داریم و از نزدیک شدن به آن می‏ترسیم و یا در برابر آن نفرتی پیدا می‏کنیم که گویا همین حالا هم با آن درگیر هستیم و از آن رهایی نداریم.

جنگ‏های کابل واقعیت بود، اما این واقعیت در سال‏های 1371 الی 1373 اتفاق افتاد. بابه مزاری و مسعود و افشار و دارالامان و چنداول و ائتلاف جبل‏السراج و ائتلاف شورای هماهنگی و مناقشات درونی حزب وحدت و خدمت و خیانت و استواری و ضعف و معامله و مصالحه و هر چیزی دیگری که مربوط به این دوران باشد، واقعیت‏هایی اند که در همان ظرف زمانی و مکانی روی داده اند. چه کسی می‏تواند حالا آنها را تغییر دهد؟ چه کسی می‏گوید که حالا هم همان واقعیت‏ها حضور دارند؟ ... بنابراین، چه خوب است که برخورد ما با آن واقعیت‏ها تنها به معنای «واقعیت» باشد نه چیزی فراتر از آن. حالا نه از فاجعه‏ی افشار جلوگیری می‏توانیم و نه قدرت آن را داریم که بگوییم که در افشار هیچ چیزی اتفاق نیفتاد. اینکه از جنگ و الزامات جنگی هم یاد می‏کنند، شهادتی است که به راست یا دروغ از واقعیت‏های گذشته می‏دهند. می‏شود در برابر هر حرفی از این واقعیت‏ها سند و شاهد خواست و پرسید که آیا راستی همین واقعیت بوده است یا نه. چیزی که واقعیت داشته و سند و شاهد معتبری داشته باشد، انکار و یا کتمان کردنش همان‏قدر ناشیانه است که ادعا کنیم چیزی خلاف واقعیت را بدون سند و شاهد، به عنوان واقعیت اعلان کنیم.

من می‏گویم بر روی دیوار با خون انسان یادگاری نوشتند؛ چاه‏ها را پر از اجساد کردند؛ خانه‏ها را غارت و ویران کردند؛ بر فرق مردم با بمب و اراگان کوبیدند؛ شهر را به مکان ماتم تبدیل کردند.... و ده‏ها ادعایی دیگر از همین دست. وقتی می‏پرسند که آیا این واقعیت دارد یا نه، باید قدرت آن را داشته باشم که سند و شاهد ادعای خود را نشان دهم. در غیر آن، ادعای من می‏تواند شعار باشد و می‏تواند خودم را اقناع کند، اما برای عاقلان و منصفان ارزشی خلق نمی‏کند.

***

حس می‏کنم هنوز هم برای رویارویی با واقعیت‏ها به چند چیز ضرورت داریم: درک روشن واقعیت‏ها؛ درس و عبرت گرفتن از واقعیت‏ها؛ جرأت فکری و رفتاری برخورد با واقعیت‏ها؛ و عبور از واقعیت‏ها. ما هم واقعیتم، اما واقعیت زنده و در حال رشد. ما داریم از خط زمان عبور می‏کنیم، یا به تعبیری دقیق‏تر، زمان در حضور و شهادت زنده‏ی ما بر ما می‏گذرد. اما واقعیت‏های دیگری که از زندگی و حیات و حضور موثر باز مانده اند، دیگر نمی‏توانند مثل ما باشند. آقایان سیاف و محسنی و گلبدین حکمتیار و جنرال دوستم و ربانی و خلیلی و محقق امروزی را نمی توان با بابه مزاری و مسعود و حاجی عبدالحق و داکتر عبدالرحمن یکی گرفت. آنها رفتند و دیگر نیستند که از واقعیت تازه‏ی خود سخن بگویند. اینها هستند و فرصت دارند که چهره‏های دیگری از واقعیت خود را نشان دهند. سیاف حالا می‏تواند کسی دیگر باشد، اما آن سیافی را که به واقعیت 1371 و 1373 ارتباط دارد، نمی‏تواند انکار کند. حالا سیاف می‏تواند حدیث بگوید و اکت و ادای مسلمانی کند و ثابت بسازد که صادق است و غل و غاشی ندارد، اما این سیاف به هیچ صورت با آن سیاف دیگری که بخشی از تاریخ را تشکیل می‏دهد، یکی نیست. الخ.

***

ما هنوز هم به تفاهم تاریخی نرسیده ایم. به تعبیری دیگر، ما هنوز هم نسبت به واقعیت‏های تاریخی دید و تفاهم مشترک پیدا نکرده ایم. به نظر می‏رسد یکی از عمده‏ترین دلایل آن این است که ما واقعیت‏های تاریخی را به عنوان واقعیت نگاه نکرده ایم. احمدشاه درانی وقتی بابا خطاب شود اما از جنگ و لشکرکشی‏ها و قتل و غارت‏هایش سخن گفته نشود، بخشی از تاریخ ناقص و وارونه بیان شده است. این بابا همزمان با اوج‏گیری امپراطوری انگلیس و گسترش قلمرو آن در سراسر جهان، به لشکرکشی و ایجاد امپراطوری خود اقدام می‏کند. او پیش‏تر از انگلیس‏ها به هند و ثروت و گنجینه‏های افسانه‏ای آن دست می‏یابد و در هر بار لشکرکشی‏های خود با کاروانی از صدها شتر اموال غارتی به قندهار بر می‏گردد، اما باید پرسید که چه تفاوت بود میان او و انگلیس‏ها که یکی انگلیس امروز را به تاریخ سپرد و یکی در قندهار، مقبره‏اش نیز باید با غارت و چپاول‏گری‏های مداوم سر پا بماند وگرنه، کسی از ورود هیچ پرنده و خزنده و حشره‏ای در آن جلوگیری نمی‏تواند؟ ... چرا یکی، ثروت غارتی را پایه‏ی مدنیت بزرگ انگلیس ساخت، اما دیگری بهانه‏ای برای سیخ‏داغ شدن و قیله قیله شدن و انتقام و کینه‏های خانوادگی فرزندانش به میراث گذاشت؟

به همین گونه است واقعیت‏های بعدی تا امیرعبدالرحمن. آیا کسی حاضر شده است بگوید که امیرعبدالرحمن بخشی از واقعیت این کشور بود که دیگر نیست اما باید درک شود و نسبت به آن تفاهم تاریخی خلق شود؟ ... هزاره‏ها وقتی از امیرعبدالرحمن یاد می‏کنند، نارضایتی خلق می‏شود که کینه‏های تاریخی را زنده می‏سازند، اما نمی‏گویند که خوب، این واقعیت درس‏هایی از تاریخ برای نسل‏های آینده است؛ چرا خود تان بدون شوراندان کینه‏ها و عقده‏های تاریخی این واقعیت را به لابراتوار تحقیق و تجربه و عبرت نمی‏کشانید؟ ... این است که دیده می‏شود بعد از صد سال باز هم ملاعمر و اسمعیل یون را به تاریخ می‏سپاریم که معلم باعاطفه و شریف و پاکزادی همچون نسیمه نیازی را نیز دچار اغفال می‏سازد تا بیاید و مرتکب همان حرف و رفتاری شود که به دلیل عبرت نگرفتن از تاریخ همچنان گریبان‏گیر ما است.

امیرامان‏الله هم واقعیت است. از اصلاح‏طلبی او می‏گوییم، بر منکرانش لعنت. اما باید از اینکه برای رسیدن به قدرت، شقیقه‏ی پدر را شکافت نیز سخن گفت. این هم واقعیت است. با این کانتراست و تقابل است که به این راز پی می‏بریم که چرا اصلاح‏طلبی امیرامان‏الله نمی‏تواند الگوی قابل اعتنا و یا قابل ذکری برای ما و نسل‏های بعدی باشد. همین امیرامان‏الله بود که فغان همرزمانی همچون غبار را بیرون آورد و همین امیرامان‏الله بود که ناقلین را به شمال انتقال داد و تا هنوز هم نطفه‏های کینه و انتقام‏جویی آن بر ذهن‏ها سنگینی می‏کند.

به همین گونه، حبیب‏الله کلکانی واقعیتی از تاریخ بود. می‏توان او را عیاری از خراسان گفت و او را نماینده‏ی جنبش دهقانی خطاب کرد و صد حرف و حدیث دیگر. اما اینکه او حبیب الله کلکانی بود و به ارگ آمد و نطق و سخن ایراد کرد و نظام و ساختار خلق کرد و جنگید و بعد از نه ماه روی چوبه‏های داری رفت که نشان از اعتمادش به قرآنِ روی دست نورالمشایخ مجددی بود، باز هم واقعیت‏های دیگری اند که نیاز به تأمل و بازنگری دارند.

حساب را ادامه دهید تا برسید به نادرخان و لشکرکشی و رفتنش به شمالی؛ برسید به عبدالخالق و گلوله‏هایش که بر مغز و دهان و قلب این شاه نشست؛ به هاشم خان و ظاهرخان و بودنه‏بازی و کبک‏شکاری و سلطنت بی‏رقیب چهل پنجاه ساله و رقابت و هم‏چشمی‏های شان با شاهان و زمامداران همتای آنان در ترکیه و ایران و مصر و اندونیزی و جاهای دیگر؛ برسید به داودخان و جمهوریت و ادعاهای بزرگ، اما ناکامش؛ برسید به حزب دموکراتیک خلق و آمدن روس‏ها و حکومت مجاهدین و سایه‏ی شریعت طالبان....

***

به شمار هر چشمی که حالا داریم، وسیله‏ای داریم برای دیدن واقعیت، و به شمار هر زبانی که حالا داریم، وسیله‏ای داریم برای بیان واقعیت. آنچه را من بگویم، همه‏ی واقعیت نیست، بخشی از واقعیت است، از همان منظری که من به آن نگاه می‏کنم. شاید واقعی بودن حرف‏های من مورد تردید و سوال قرار گیرد. اما تمام حرف‏ها این نیست که من می‏گویم. اینجا بحث عواطف و احساسات شخصی نمی‏تواند چهره‏ی واقعیت را دگرگون کند. هر کسی مجالی دارد برای اینکه بگوید.

می‏پرسند که چرا در بیان واقعیت هراس دارم. می‏گویند هنوز هم محافظه‏کارم و حرف‏های اصلی‏ای را که در دل دارم نمی‏گویم. هر دوی این ادعاها راست است. هراس من از این است که مواجهه با واقعیت‏های اجتماعی، کار فرد نیست که کسی بیاید اکت و ادای قهرمانی کند و شمشیر از غلاف کشیده حرکت کند. درست است که من، مثل هر انسان دیگر، صدها حرف دارم، اما حرف‏های من نه از آسمان آمده اند و نه از گنجینه‏ی جادویی و غیرقابل دسترس برای دیگران. من انسانی بوده ام که با وسایل و ابزار کاملاً انسانی با واقعیت‏هایی در زندگی‏ام مواجهه داشته ام. هراس من هنوز هم این است که آنچه را من برداشت کرده ام همه‏ی واقعیت نبوده باشد. این است که تمایل دارم در برابر هر حرفی که من می‏گویم کسان دیگر هم مجال داشته باشند تا از رویه‏های دیگر واقعیت حرف بزنند تا از تقابل و یکجا شدن این واقعیت‏های پراکنده، آن واقعیت درست‏تر و کامل‏تر به میان آید.

به طور مثال، من از مسعود یا بابه مزاری و از حرف و خاطره‏های خود با مسعود و بابه مزاری می‏گویم. اما آیا اینها تنها با من طرف بوده اند که تنها حرف و حدیث من بتواند همه‏ی واقعیت‏های آنان را بیان کند؟ ... من مسعود را روی کوه دیده ام که با افتخار از «مصروف هزارا» بودن حرف می‏زند. این واقعیت برای من تکان‏دهنده می‏شود، اما همین مسعود برای کسانی دیگر که مخاطبش در آن سوی این خط مخابره هستند، همین واقعیت نیست. صدها و هزاران انسان حاضر بودند برای او و تحقق اهداف او جان خود را قربانی کنند. به همین گونه، وقتی من می‏گویم بابه مزاری این بود و آن کرد، همان واقعیت بابه مزاری است که من از آن برداشت کرده ام. به صدها و هزاران انسان دیگری اند که بهتر از من از او چیزی دیده و شنیده اند و یا او را در چهره‏های دیگرش هم مطالعه کرده اند که سزاوار نفرت و بدبینی است. این است که فکر می‏کنم کسانی که از جنگ‏های داخلی و اشتباهات جنگ‏های کابل سخن می‏گویند و یا از اینکه حزب وحدت حزب نبود، و اینکه فلان و فلان کار دیگر هم در زیر چتر این حزب صورت گرفت، ... همه واقعیت‏هایی را مطرح می‏کنند که نیاز به بازنگری و تأمل دارند.

***

بگذاریم این هراس از سر ما بیرون شود. اگر عشق کسی را به دل داریم و یا نفرت کسی دیگر را، حق انسانی ماست، اما اگر این عشق و نفرت ما جلو رویارویی عاقلانه‏ی ما با واقعیت‏ها را بگیرد، به خود زیان کرده ایم. می‏گویند ویکی‏لیکس ثابت کرد که در زمان ما هیچ رازی را نمی‏توان راز نگه داشت. به نظر می‏رسد مشکلی را که ما هنوز داریم بیرون آوردن راز نیست، رویارویی با آن واقعیت‏های برهنه‏ای است که هیچ رازی در آنها نیست. واقعیت‏های برهنه و بی‏لباس اند که صدها و هزاران انسان شاهد آن اند. آقای کرزی را ملامت می‏کنیم که با تمام واقعیت‏های انتحارگری و کینه‏توزی و تصلب طالبان، تنها به دلیل عواطف قومی و قبیلوی خود از آنها با تأویل «برادران ناراضی» چشم‏پوشی می‏کند و به دنبال آنان سرگردان است و حقارت می‏کشد و رنج می‏برد و اعتراف نمی‏کند که طالبان چیز به‏دردبخوری نه برای پشتون اند، نه برای قندهار و نه برای افغانستان.... اما قبل از نگاه کردن به آقای کرزی، خود ما هم گرفتار همین مشکل هستیم.

اصرار بر این نیست که همه بیایند و از یک زبان و یک منظر سخن بگویند، اما اصرار بر این است که هر کسی از منظر و نگاه خود سخن بگوید. به این گونه است که سنت مدنی گفت‏وگو و تبادله‏ی منطق را احترام می‏کنیم و همدیگر را به همان اندازه‏ای حرمت می‏گذاریم که شایسته و سزاوار زیست و فرهنگ مدنی ماست.

بابه مزاری در تمام سخنرانی‏ها و مصاحبه‏ها و صحبت‏های خود در طول دو سال و هشت ماه مقاومت غرب کابل، ادعاهای زیادی را مطرح کرد. او یکی از خصوصیت‏های رهبری‏اش همین بود که چیزی را از هیچ کسی کتمان نمی‏کرد. شاید این هم یکی از واقعیت‏های مرتبط با او و شخصیتش باشد. می‏گویند که همین واقعیت دلیل آن بود که او سیاستمدار نبود و فوت و فن سیاست را نمی‏دانست. شاید راست باشد. اما همه‏ی راست‏ها این نیست. کسانی دیگر هستند که همین واقعیت را برجسته‏ترین خصوصیت رهبری او می‏دانند. همه‏ی اینها باید به بحث و گفت‏وگو کشانده شوند. ادعاهای او هم باید تماماً مورد بررسی قرار گیرد تا راست و دروغ‏هایش برملا شود. او رهبر بود و می‏گفت که من این را گفتم و این را کردم. نتیجه‏اش هم برای همه برملا بود و بعد از نزدیک به دو دهه، حوادث و تحولات زیادی روی داده اند که صحت و سقم ادعاهای او را ثابت می‏سازند. اینکه از بابه مزاری سخن بگویند ولی به حرف‏ها و ادعاهای او اعتنا نکنند، معلوم نیست که از چه چیز مزاری سخن خواهند گفت.

***

خوب است به همین بهانه، سخن دیگری نیز مطرح شود: کسی از سیاف امروزی نفرت ندارد. به همین گونه است سیدحسین انوری و عالمی بلخی و فهیم خان و هر کسی دیگر. واقعیت‏های امروز اینها هیچ ربطی به گذشته‏ی آنان ندارد. اگر کسی به واقعیت امروز آنها با چشم تردید نگاه می‏کند بیشتر به دلیل آن است که اینها واقعیت گذشته‏ی خود را به درستی و روشنی تعریف و بازتعریف نکرده اند. اینها با چشم‏پوشی از گذشته واقعیت‏های حال خویش را مطرح می‏کنند و این است که برخی حس می‏کنند که شاید کاسه‏ای زیر نیم‏کاسه باشد.

آدمی با تاریخ خود داستان عجیبی دارد. آدمی بخشی از تاریخ خود در زمان حال است. تاریخ بخشی از وجود انسان است که با او همیشه حرکت می‏کند. صداقت و خیانت و استواری و ضعف و خوبی و بدی وقتی صبغه‏ی تاریخی گرفتند، پیچیدگی خاصی پیدا می‏کنند. شاید هنوز هم کسان زیادی باشند که با تعجب بپرسند که این مزاری چه داشته است که سال به سال میزان حرف و سخن در مورد او بیشتر و جدی‏تر می‏شود.

به نظر می‏رسد مزاری، تاریخی داشته است که با همتایان او وقتی در تقابل قرار می‏گیرد برجستگی می‏یابد. به همین دلیل است که یکی از مسئولیت‏های هر فرد تصفیه‏کردن تاریخ خودش است. قضاوت دیگران محصول تصویرهایی است که ما از خود برای آنان داده ایم. این تصویرها یا نادرشت و زشت بوده اند یا نادرست و زشت انعکاس یافته اند. پس چه کسی بهتر از خود ما که گام پیش بگذاریم و این کاستی را مرفوع سازیم؟ فکر می‏کنم هزاره‏ها، بیشتر از هر کسی دیگر در این ملک، سوال‏هایی دارند که باید دیگران پاسخ گویند. پشتون‏ها پاسخ‏های زیادی را از هزاره‏ها بدهکار اند. تاجک‏ها نیز همین گونه است و ازبک‏ها نیز. هر کدام به یک نسبت باید حرف‏هایی را که برای هزاره‏ها نگفته اند، بگویند. به همین گونه، هم‏سرنوشتان مذهبی هزاره‏ها نیز پاسخ‏های زیادی را از این قوم بدهکار اند. هزاره‏ها شاید کوتاهی کرده باشند، اما دیگران هیچ نگفته اند که توقع شان از هزاره‏ها چه بوده که باید همیشه کوتاهی و ناکوتاهی‏های این قوم را معیار برخورد و رفتار خود با آنان قرار دهند و هیچ‏گاه از خود نپرسند که خود شان چقدر کوتاهی داشته اند.

***

دوست دارم باز هم این سخن را با تکه‏ای از حرف‏های بابه مزاری پایان دهم. این روزها روز اوست و ماه حوت، با نام او بیشتر پیوند دارد. این سخن را در سوم حوت 1372 در مسجد محمدیه‏ی تپه‏ی سلام گفته بود:

«من معتقد هستم که اکر ما بیاییم با جمعیت اسلامی جنگ هم نکنیم و دوست هم باشیم، هیچ منافاتی با این ندارد که از افشار صحبت کنیم. دوستی ما هیچ مخالفتی با این مسأله ندارد. صحبت کردن قضایای تاریخی، صحبت کردن درد یک مردم، مظلومیت یک مردم و ظلمی که درباره‏ی شان روا داشته شده است، معنای آن جنگ نیست. اگر بنا باشد که ما معنای این کار را جنگ بدانیم، پس از تاریخ گذشته‏ی افغانستان هیچ چیزی نباید بگوییم؟! در صورتی که ما در این جامعه مظلوم و محروم بودیم و تا حالا هم هستیم!» (سخنانی از پیشوای شهید، چاپ 1374، ص 130)

(منبع: جمهوری سکوت)

جنرال خداداد کاندیدای بابه مزاری نبود!

2011-03-04T21:59:00.000+04:30

با اسم جنرال خداداد، که زمانی معروف به "خداداد هزاره" شده بود، آشناییم. او از شهرستان به عنوان یک شاگرد ممتاز به لیسه‏ی حربی کابل آمد و از آنجا به پونه‏ی هندوستان رفت و در رشته‏ی ارکان حرب تحصیل کرد و در برگشت با حزب دموکراتیک خلق همگام شد و پله‏های ترقی را در کنار یاران خود طی کرد تا به قوماندنی لوا و فرقه رسید.

در اولین روزهای پس از سقوط داکتر نجیب الله، در جریان توافقی که حزب وحدت با شورای جهادی حاصل کرد، جنرال خداداد به عنوان کاندیدای حزب وحدت در پست وزارت امنیت ملی معرفی شد. کاندیداتوری او برای این پست، با واکنش خشماگین شورای نظار مواجه شد که گویا از او در جریان چندین عملیات سنگین بر پنجشیر دل‏خوری داشت.

جنرال خداداد به حرکت و فعالیت‏های سیاسی خود به طور مخفی و علنی ادامه داد تا اینکه بالاخره در کابینه‏ی آقای کرزی به عنوان وزیر مبارزه با مواد مخدر، طلسم وزیرشدنش را هم شکست و بر کرسی وزارت کابینه تکیه زد؛ هرچند در رسیدن به این مقام، باز هم عده‏ی زیادی را دل‏خور ساخت.

***

من با اسم جنرال خداداد از زمانی آشنا شدم که او به عنوان قوماندان فرقه‏ی 14 غزنی، راه مصالحه و آشتی ملی داکتر نجیب الله را به سوی هزاره‏جات باز می‏کرد. این حکایت مربوط به سال‏های آخر دهه‏ی شصت خورشیدی یا مقارن با خروج روس‏ها از افغانستان است. آن زمان، دولت داکتر نجیب الله برای استمالت و دل‏جویی از مجاهدین، از کانال‏های مختلف خود برای آنان اسلحه و پول می‏فرستاد. جنرال خداداد در این جریان نقش مهمی بازی کرد و عده‏ی زیادی از قوماندانان مشهور ولایت غزنی را به سوی خود جذب نمود.

وقتی مجاهدین وارد کابل شدند، از طریق داکتر واحد مامایم، جنرال خداداد را در اکادمی پولیس دیدم. مامایم به دلیل رفاقت با جنرال علی اکبر قاسمی، از قوماندانان مشهور جبهه‏ی غزنی، با جنرال خداداد میانه‏ی نزدیکی داشت. آن زمان، جنرال خداداد، ابهت جنرالی و یونیفورم ارتشی را حفظ می‏کرد و در راه رفتن و نشستن و سخن گفتنش نشان می‏داد که یک «صاحب منصب» است.

خارج از حلقه‏ی اصلی شورای تصمیم‏گیری حزب وحدت، من یکی از معدود کسانی بودم که تقریباً در همان مراحل اولیه می‏دانستم که جنرال خداداد کاندیدای پست وزارت امنیت ملی خواهد بود. صورت‏های اولیه‏ی این طرح در همان حلقاتی ریخته می‏شد که به طور مستقیم یا غیرمستقیم به من هم می‏رسید. جنرال قاسمی و مامایم، در این زمینه با من هم مشوره می‏کردند و در پاره‏ای از موارد می‏خواستند که از دید شان حمایت کنم. مرحوم سید محمد سجادی نیز از کسانی بود که برایم گفته بود که چرا حزب وحدت تصمیم گرفته است چهره‏های غیرجهادی را به عنوان وزیران کابینه پیشنهاد کند. بعدها، در سال 1373 بابه مزاری نیز در جریان صحبتی که با جمعی از اعضای شورای مرکزی و نمایندگان مردم غرب کابل داشت، همان حکایت‏های آقای سجادی را بر زبان راند. (این قصه را در قسمت‏های بعدی سخنم اشاره خواهم کرد.)

***

وقتی جنرال خداداد به پست وزارت امنیت ملی معرفی شد، برعلاوه‏ی اینکه شورای نظار به طور صریح آن را رد کرد، حلقه‏ی مجاهدان حزب وحدت نیز به طور تقریباً یک‏پارچه در برابر آن ایستادگی کردند و چهره و اسم جنرال خداداد را اهانتی به فداکاری‏ها و هویت جهادی خود تلقی نمودند. کسان زیادی بودند که در این اعتراض نقش پیشگامی داشتند، مانند شهید ابوذر غزنوی، شیرحسین مسلمی، یعقوبی از هرات، پهلوان حُر، انجنیر حبیب و شیخ باقر مزار و کسانی دیگر. جمع زیادی از اعضای شورای مرکزی حزب وحدت نیز، هر چند به طور علنی جرأت نمی‏کردند اظهار وجود کنند، اما از این اعتراض به شدت حمایت می‏کردند و معترضان را با پشتوانه‏های توصیه و تحریک خود به میدان می‏فرستادند.

جلسه‏ی اعتراض مجاهدان، سه روز پی در پی در تالار بزرگ منزل سوم علوم اجتماعی برگزار شد. من در این جمع، به دعوت شهید ابوذر و شیرحسین مسلمی شرکت می‏کردم و شاهد ماجرا بودم. تعبیرات جالبی بر زبان می‏رفت. شهید ابوذر اصطلاح «کج‏کلاهان» را خطاب به مجاهدان به کار می‏برد و کسانی دیگر از خاطرات یاران پیامبر و امام علی یاد می‏کردند و یا از خاطرات همرزمان شهید شان.

در روز سوم، وقتی صورت اعتراض مشخص شد، از اعضای شورای تصمیم‏گیری خواسته شد تا برای پاسخ‏گویی حاضر شوند. آقایان خلیلی و سید رحمت الله مرتضوی عمده‏ترین اعضای شورای تصمیم‏گیری بودند که موظف شده بودند برای توضیح دیدگاه و موضع شورا با این جمع ملاقات کنند. لحن اظهارات به حدی تند بود که حدس زده می‏شد کودتایی در راه است و جلوگیری از آن اجتناب‏ناپذیر است.

کسی هنوز نمی‏دانست که سیدرحمت‏الله مرتضوی همان کسی است که جنرال خداداد را به این پُست پیشنهاد کرده است. وی، به دلیل تعلق جناحی خود به شورای اتفاق، از حامیان جنرال قاسمی و طرح‏های او در درون حزب وحدت بود. آقای مرتضوی، با غروری خاص در برابر معترضان موقف تهاجمی گرفت و از آنها خواست که در برابر تصامیم شورای تصمیم‏گیری حرف نزنند. لحن تند و تهدیدآمیز او باعث شد که فضای جلسه به هم بخورد و شیرحسین مسلمی بلافاصله دستور داد تا دروازه‏های تالار بسته شود و تهدید کرد که تا پاسخ مجاهدین داده نشده است، هیچ کسی حق خروج از تالار را ندارد. او حالا توهینی را که در حق مجاهدین صورت گرفته بود، بیشتر از کاندیدا شدن جنرال خداداد جدی می‏دانست. دروازه‏ی تالار بسته شد و وضعیت عملاً به جانب نوعی کودتای درون‏حزبی پیش رفت. برخی از مجاهدان حاضر در تالار، تفنگ‏های خویش را در حالت آماده‏باش گرفتند و این یعنی اینکه هیأت شورای تصمیم‏گیری اولین قربانیان هرگونه حادثه‏ای است که اتفاق خواهد افتاد.

آقای خلیلی، در این جریان با مهارت عجیبی وضعیت را به حالت عادی آورد. او از معترضان خواست که حرف اصلی خود را بگویند و بعد از شنیدن این حرف‏ها با لحن آرام گفت که وظیفه‏ی آنها تنها ایجاد رابطه و انتقال پیام مجاهدان به شورای تصمیم‏گیری و تصامیم شورای تصمیم‏گیری به مجاهدان است. او گفت: اگر منظور شما این است که به حرف‏های تان توجه شود، اجازه دهید که این حرف‏ها به شورا انتقال بیابد و شورا در مورد آن اقدام کند.

حرف‏های آقای خلیلی از جانب عده‏ی زیادی از حاضران تالار تأیید شد و شهید ابوذر نیز از کسانی بود که این موضع را حمایت کرد تا اینکه دروازه‏ی تالار باز شد و هیأت شورای تصمیم‏گیری اجازه یافتند به شورای تصمیم‏گیری برگردند.

جلسات شورای تصمیم‏گیری در منزل دوم علوم اجتماعی برگزار می‏شد. لحظاتی نگذشته بود که قاصدی آمد و پیام آورد که جمعی از نمایندگان باصلاحیت معترضان به جلسه‏ی شورای تصمیم‏گیری حضور بیابند.

***

از همان لحظه، این آوازه داغ شد که مزاری از جنرال خداداد خلقی کمونیست حمایت کرده است. کسی ندانست که اصل ماجرا چه بود. اما همه دیدند که آب‏ها از آسیاب افتید و اعتراض از تالار و دالان‏های علوم اجتماعی به بیرون از آن محوطه انتقال یافت و صداهای بلند به نجوا و نق‏نق‏های پنهانی تبدیل شد. فقط همین قدر شنیده شد که مزاری از عمل معترضان که لب به تهدید باز کرده و اقدام به بستن دروازه‏ی تالار به روی هیأت شورای تصمیم‏گیری کرده است، فوق‏العاده خشمگین شده و دیگر هیچ حرفی را نشنیده است. گفته شد که مزاری هوشدار داده است که اگر یک بار دیگر در محوطه‏ی علوم اجتماعی حرفی از این اعتراض بشنود و یا اعمالی از این دست را شاهد شود، بازخواستش را خودش خواهد کرد.

وضعیت آرام شد. جنرال خداداد، پیش از اینکه به وزارت برسد با مخالفت‏های گونه‏گون مواجه شد و جنگ‏های سیاف با حزب وحدت در گرفت و شورای نظار نیز به انحلال وزارت امنیت و تبدیل آن به ریاست امنیت ملی اقدام کرد و به این ترتیب، قصه‏ی وزارت امنیت و کاندیداتوری جنرال خداداد به این پُست از سر زبان‏ها افتید.

***

بابه مزاری جنرال خداداد را آورد و قوماندانی اپراتیفی نیروهای حزب وحدت را به او محول کرد. جنرال خداداد با طرح و ابتکارات نظامی خود در دوران جنگ‏های کابل، عملاً از رده‏های فرماندهی کنار رفت و با یونیفورم و نقشه و حرف‏های دیگر از این دست، در حد یک مشاور نظامی تقلیل یافت. جنگ توسط کسانی رهبری و اداره می‏شد که اصلاً پا به لیسه‏ی حربی نگذاشته و از ارکان حرب چیزی نمی‏دانستند. تا جنرال خداداد می‏جنبید که طرح اولیه‏ی یک دفاع یا حمله را سازماندهی کند، خطوط اول جبهه از کارته سه و کارته چهار تا دیوان‏بیگی و کمپنی تغییر می‏یافت و تا تلاش می‏شد که اولین خبر خط اول جنگ تجزیه و تحلیل شود، صد حادثه‏ی ناشنیده روی می‏داد و کسی انتظار نمی‏کشید تا کسی دیگر برایش دیکته کند که چه کار کند یا چه کار نکند. اسم جنرال خداداد را صدها اسم عجیب و غریب دیگر تحت‏الشعاع قرار داد و این بود تا فاجعه‏ی افشار پیش آمد و چون ثقل این فاجعه در حوزه و محل فرماندهی جنرال خداداد روی داده بود، همه‏ی صلاحیت و درایت و صداقت و شجاعت او به عنوان یک جنرال افسانه‏ای هزاره، به یک‏بارگی مورد سوال قرار گرفتند.

بعد از فاجعه‏ی افشار، آقای یزدان‏شناس هاشمی، جای جنرال خداداد را گرفت. سه ماه نگذشته بود که جبهه‏ی درهم‏شکسته و فروریخته‏ی غرب کابل، با پیروزی در جنگ دارالامان و اطراف حوزه‏ی پنج و لوای 3، اسم هاشمی و جنرال آصف خان و جنرال سخی و ضابط اکبر و محرم حسین را همچون آتشی بر تمام شهرت و آوازه‏ی جنرال خداداد چیره ساخت.

از جنرال خداداد دیگر چیزی شنیده نشد. بابه مزاری هم از او دیگر حرفی نزد. هیچ کسی نمی‏دانست که بالاخره، چرا بابه مزاری از جنرال خداداد با آن سرسختی حمایت کرده و چرا همه‏ی قدرت و نفوذ جهادی خود را به خاطر حمایت از او به ریسک گذاشته بود. جالب این بود که حمایت بابه مزاری از جنرال دوستم نیز در همین رده قرار می‏گرفت و این اتهام را که او اساساً یک کمونیست است و به جهاد و اسلام عقیده ندارد و تمام کمونیست‏ها و عناصر غیرمذهبی را در کنار خود گرد آورده است، بر هر زبانی جاری می‏ساخت. اما بابه هیچ حرفی نمی‏زد. فقط می‏گفت که هر کسی که یک گام برداشته بتواند و یک کار کوچک انجام دهد، باید احترام شود و مجال بیابد تا کار کند. او صراحتاً همه را برحذر می‏داشت از اینکه بحث حزب و ایدئولوژی و مذهب و قوم و منطقه را به میان بکشند. می‏گفت: در این وضعیت سخت که موجودیت ما در خطر است، هر کسی که از این موجودیت دفاع کند، خوب است و هر کسی که این موجودیت را به خطر اندازد بد است. همین.

***

سال 1373، وقتی جنجال‏های انتخابات رهبری حزب وحدت به میان آمد، اتهامات مربوط به کاندیداتوری جنرال خداداد باز هم روی زبان‏ها افتید. انتخابات را اعضای شورای مرکزی برگزار می‏کردند که همه، بدون استثنا، جهادی بودند. حالا کاندیدا شدن جنرال خداداد یکی از دلایلی بود که ثابت سازد مزاری خلاف اسلام و جهاد و مجاهدین است و تمایلات سکولار و نژادپرستانه و قدرت‏طلبانه و این حرف‏ها دارد. یکی از چهره‏های جالبی که این اتهام را بیش از همه با صراحت و جدیت مطرح می‏کرد، سید رحمت الله مرتضوی بود که در هیچ جایی لبش بند نمی‏شد مگر اینکه صد گونه اتهام و حرف تند و تیز را بر علیه بابه مزاری مطرح کند.

وقتی انتخابات به پایان رسید، بابه مزاری در صحبتی که با نمایندگان مردم و جمعی از اعضای شورای مرکزی داشت، برای اولین بار افشا کرد که جنرال خداداد کاندیدای او نبوده، و او در مورد این کاندیداتوری ملاحظات خود را داشته ولی کاندیدای خود او رأی نیاورده و جنرال خداداد رأی آورده و پیشنهاد شده است. او به عنوان رییس شورای تصمیم‏گیری از تصویب و فیصله‏ی این شورا حمایت کرد و در برابر تمام فشارها لب از لب پس نکرد تا بگوید که چرا اتهامی را بر او وارد می‏کنند که به او ربطی نداشته است.

این صحبت بابه مزاری شاید یکی از صمیمانه‏ترین خاطره‏های مقاومت غرب کابل باشد. او در این صحبت از خاطرات خود در دوران اول تشکیل حزب وحدت یاد کرد تا رسید به کابل. گفت: «در دوران چهار سال یا سه سالی که از عمر حزب وحدت سپری شده بود، هیچ وقت از خارج و داخل، سی نفر در بامیان جمع نشده بودند؛ ولی وقتی که کابل فتح شد، در همان روزهای اولِ فتح که ما اینجا آمدیم، هشتاد نفر از شورای مرکزی و شورای نظارت در اینجا آمده و این هشتاد نفر هم از گروه‏های منحلّه‏ی سابق جمع شده بودند. انقلاب چهارده ساله‏ی مردم پیروز شده بود و از آن طرف برادران اهل تسنن، برادران هفت‏گانه‏ی ما، ما را حذف کرده و می‏گفتند که حرف شیعه‏ها را بعداً می‏زنیم و از این‏طرف هم اینها هشتاد نفر آمده و همه وزارت‏خانه می‏خواستند؛ یعنی از وزارت پایین‏تر قانع نبودند و همه می‏گفتند که «وزارت»! این مشکلی بود که در اینجا پیش آمده بود و وقتی هم که با آقای مجددی توافق شد که سه وزارت‏خانه به ما داده شود، این سه وزارت‏خانه به هیچ‏وجه قابل تقسیم بر نُه حزب منحلّه نبود و از این‏طرف هم هیچ‏کسی از وزارت‏خانه پایین نمی‏آمد و اقلاً برای حزب منحله‏ی شان از یک وزارت‏خانه کمتر قانع نبودند. مشکلی که در اینجا داشتیم، یک مشکل عمده بود و حالا برادران هر چه که می‏گویند و لطف می‏کنند، مربوط خود شان است، ولی جالبش اینجا بود که آن روز ما مصوبه داشتیم که بی‏طرف‏ها را به وزارت‏خانه معرفی کنیم، و تعصب گروهی برادران آنقدر زیاد بود که پیشنهاد کردند که از این بی‏طرف‏ها کسی به گروه‏های منحلّه‏ی سابق ارتباط نداشته باشد؛ حالا امروز می‏گویند که «نفرهای دولتی معرفی شد»، «نفرهای غیرجهادی معرفی شد»؛ ولی آن‏روز به خاطر تعصبات گروهی شان حتی کسی را که مثلاً یک سال قبل با فلان تنظیم منحلّه ارتباط داشته است، قبول نداشتند!

لهذا، فکر کردیم و غیر از این راه دیگری نداشتیم که باید وحدت شیعه را حفظ می‏کردیم؛ آن روز هم در اول فتح کابل، موقعیت فعلی شیعه وجود نداشت و اگر چهار نفر از حزب وحدت جدا می‏شدند، می‏گفتند که انشعاب است و کار وحدت تمام شد. موقعیت خود شیعه هم آنقدر تثبیت و مستحکم نبود...» (سخنانی از پیشوای شهید، چاپ 1374، صص 146-148)

در قسمت دیگری از این صحبت، بابه مزاری از حقیقت تلخ و آزاردهنده‏ی دیگری نیز یاد می‏کند: «علمای ما هم که جمع شده بودند، هر کسی را که احتمال می‏دادند در آینده نقش داشته باشد، شب و روز رفته، دروازه‏ی خانه‏اش را می‏زدند و در این شرایط ما هم ناچار بودیم که از پاشیدگی حزب وحدت جلوگیری کنیم و بیاییم کادرهای متخصص و کاردان را مطرح کنیم و همین سه چوکی‏ای را که به نام شیعه و به نام حزب وحدت گرفته شده، به اینها بدهیم. بعد هم – آقای محقق‏زاده تشریف دارند (اشاره به محقق‏زاده) – ما در شورای تصمیم‏گیری پانزده نفر داشتیم. از جمله‏ی پانزده نفر، نُه نفر به کسانی که تعیین کرده بودیم، رأی دادیم و بعضی نفرهایی که مطرح بودند، من کاندید نکرده بودم. یعنی من کاندید کرده بودم، ولی کاندیداهای من رأی نیاوردند.» (همان، ص 148)

در همین صحبت است که بابه مزاری اشاره به داستان انتخاب جنرال خداداد می‏کند و بدون اسم بردن از او همان حکایت را بر زبان می‏راند که مدت‏های زیاد در لفافه باقی مانده بود: «به این رأی نُه نفر که اکثریت بود، چهارده نفر ما امضا کردیم، تنها آقای عالمی بلخی امضا نکرد و آمد به من گفت که من قبول ندارم. ولی بااینهم، وقتی که از اتاق بیرون آمدند، متأسفانه هیچ‏کس نگفت که ما رأی داده ایم و اکثریت گفتند که فلانی با استبداد رأیی که داشته، خودش تصمیم گرفته است! ... البته من هم از اینکه رئیس شورای مرکزی و مسئول اجرای مصوبه بودم، پشت سر آن ایستادم و الحمدلله آن روز حزب وحدت نجات پیدا کرد و آنچه که مردم فکر می‏کردند که به ضرر شان است، به نفع شان تمام شد و در کشورهای خارج و در دنیا مطرح شد که حزب وحدت تعصب ندارد.» (همان)

***

این روایت بخش کوچک و گذرایی از ماجرای مقاومت مردم در غرب کابل است. حرف‏های زیادی در همین ضمن است که شاید کسانی دیگر امکان و مجال داشته باشند بگویند.

جنرال خداداد هنوز زنده است. اما تا کنون او از خاطره‏های سیاسی خود یک حرف هم نگفته است. زمانی من با او برای یک هفته مصاحبه و گفت‏وگو کردم و همه را نیز قرار بود در یک کتاب خاطره‏گونه به چاپ برسانیم. من در خاطرات، و به خصوص در خط گام‏های این جنرال هزاره، واقعیت‏های شیرینی را می‏دیدم که می‏شد از آنها برای تاریخ قصه گفت. این حکایت را با مصاحبه‏هایی دیگر با همراهان و دوستان او و نیز یادداشت‏ها و برداشت‏هایی که خودم داشتم، تکمیل کرده بودم و تقریباً یک سوم آن نوشته شده بود که جنرال خداداد از ادامه‏ی آن منصرف شد. من خاطره‏های او را به صورت نوشتاری به لندن می‏فرستادم تا وی آنها را مرور کرده و نظریات اصلاحی خود را بفرستد. وقتی قصه به دوران حاکمیت حزب دموکراتیک خلق رسید، جنرال معذرت خواست که این حکایت‏ها ممکن است یاران و دوستان خلقی او را ناراحت کند. او از من خواست که قصه را در همان‏جا پایان دهم و من هم، بی‏مآبا پایان دادم. اگر آن خاطره‏ها ادامه می‏یافت شاید بخش مهمی از تاریخ سیاسی مردم ما در قالب حکایت زندگی یک فرد تصویر می‏شد. به هر حال، این کار ناتمام مرا بیش از هر کار دیگر دچار تأسف ساخت.

***

جنرال خداداد حکایت رابطه‏ی خود با بابه مزاری را نیز ناگفته گذاشته است. او هنوز نگفته است که با بابه مزاری چه راهی رفته و بابه مزاری از او چرا و به چه دلیلی حمایت کرده و او در برابر این حمایت، چه کار و یا کارهایی را انجام داده است.

در زمان حاکمیت طالبان، وقتی جنرال خداداد به خطوط جنگی طالبان در شمال کابل سفر کرد و مشوره‏های جنگی و نظامی خود را به این گروه تقدیم نمود و یا وقتی از رسانه‏ها به حمایت و جانبداری از طالبان سخن گفت، حرف و سخن‏های زیادی به آدرس او راجع شد. او در این موارد نیز تا کنون هیچ حرفی نزده و گویا ترجیح داده است که همچنان خاموش و عملیاتی باقی بماند.

***

به نظر می‏رسد برخی از حرف‏ها، هرچند توأم با ریسک و خطراتی باشند، باید گفته شوند. این حرف‏ها هنوز هم حالت خام و تصفیه‏ناشده دارند، اما با گفته‏شدن آنها، فرصت برای تحلیل‏گران میسر می‏شود تا با اطلاعات بیشتر و از زاویه‏های وسیع‏تر به مسایل و تحولات نگاه کنند.

کسان زیادی هستند که با جزئیات فراوانی در رابطه با جنگ‏ها و حوادث کابل آشنایی دارند. به همین گونه است میزان معلومات پراکنده و بیان‏ناشده در رابطه با حوادث مرتبط با جنگ‏های داخلی و یا اتفاقات شمال و بامیان و ائتلافات و اختلافاتی که در طول سه دهه‏ی اخیر در کشور صورت گرفته است. کسانی که شاهدان دست اول حوادث اند، هم حق و هم مسئولیت دارند تا پیش‏تر از دیگران لب باز کنند و به ذکر حقایق بپردازند. در غیر آن، وقتی معلومات پراکنده نشانه‏هایی را برای بررسی وتحلیل فراهم سازد، امکان اینکه حدس و گمان‏های بی‏شمار نیز وارد ماجرا شود، کم نیست.

(منبع: جمهوری سکوت)

آفرین بر آنکه کج نشست و راست گفت!

2011-03-04T21:46:00.000+04:30

از این سنت دیری است فاصله گرفته ایم. با آنکه وانمود می‏کنیم راست می‏نشینیم، اما همیش کج می‏گوییم. سنت کج‏گویی سنت ریاکاری است. ریاکاری شاید مستمسکی خوب برای توطیه و راه‏های زودرس باشد، اما برای ایجاد رابطه و پیوندهای مستحکم زیانبار است. امیرعبدالرحمن وقتی خود را مجاهدی خطاب کرد که برای استقلال انگلیس می‏جنگد، موقفی راست انتخاب کرده بود، اما سخت دروغ و ریاکارانه سخن گفت. با این ریاکاری توانست به قدرت برسد، اما تا زمانی که خود اعتراف کرد که تاج و تخت سلطنت را بعد از توافق روس و انگلیس به دست آورده است و یا از فرزندانش خواست که در برابر هیچ خواست انگلیس نارضایتی نشان ندهند وگرنه آنچه را دارند نیز از دست خواهند داد، زمان زیادی سپری شده و بهای سنگینی پرداخت شده بود.

به همین گونه، وقتی امیرامان‏الله ادعا کرد که با انتخاب ملت به پادشاهی رسیده و خونخواه‏ پدر شهیدش است، موقفی راست اتخاذ کرده بود، اما سخن کج و دروغی را تحویل ملت داد که قاتل بودن و غاصب بودن تاج و تخت سلطنتش را پنهان می‏کرد. از همین جنس بود ادعای استقلال‏طلبی‏های نادرشاه و فرزندانش، ادعای جمهوریت خودکامه‏ی داودخان، ادعای مترقی و دموکرات و انقلابی بودن حزب دموکراتیک خلق و وطندوست بودن ببرک کارمل و داکتر نجیب الله و دولت اسلامی آقای ربانی و ادعای محافظت شهر کابل توسط احمدشاه مسعود و شیعه‏خواهی شیعیان همراه با شورای نظار و حکومت سوچه اسلامی آقای حکمتیار و انفاذ شریعت اسلامی طالبان....

***

می‏بینم که نیش یک سوال آزاردهنده بر برخی از ذهن‏ها باز تجربه می‏شود: چرا از خود نمی‏گویید؟ ... چرا از دیوانگی و میخ بر سر کوبیدن و رقص مرده برپاکردن و در داش سوختاندن و ائتلاف شکستن و با متحدان طبیعی جنگیدن و با پشتون همراه شدن و به طالبان تسلیم شدن و کابل را به میدان جنگ تبدیل کردن نمی‏گویید؟ ... چرا از اینکه صف شیعیان را از هم پاشیدید و دست به کشتار شیعیان زدید و برای یک چوکی کلیدی جنگ‏های احمقانه به راه انداختید، حرف نمی‏زنید؟

در میان تمام راست نشستن و کج گفتن‏ها، به نظر می‏رسد تنها همین سوال‏هایند که نشان از کج نشستن و راست پرسیدن دارند. چون تنها با سوال است که راه پاسخ باز می‏شود وگرنه به تعبیر آخوندها، "ابتدا به ساکن" امکان‏پذیر نیست.

سخن نسیمه نیازی در پارلمان برای اکثریت کسان مقبول بود و نشان داد که این سخن هنوز هم مخاطبانی دارد و کسان زیادی هستند که در منطق و بیان او مخالف نیستند، اما شاید هزاره‏ها را در موقفی یافته باشند که گفتن اینگونه حرف‏ها را عجالتاً باصرفه ندانند.

به نظر می‏رسد پاسخ و واکنش نمایندگان هزاره در روز اول، وقتی مجلس را به رسم اعتراض ترک کردند، نشانه‏ای دیگر از روش دیروزی سیاست در بین هزاره‏ها بود نه نشانه‏ای از روش نوین سیاست در میان هزاره‏ها. هزاره‏ها کوشیدند بگویند که وقتی اعتراض کردند از خانه بیرون می‏شوند تا نشان دهند که سخن ناروا و غیرمنصفانه‏ای شنیده اند، اما روز دیگر وقتی برگشتند و انتخاب رییس و اعضای هیأت اداری جدید مجلس را به نتیجه رسانیدند و حرف خود را نیز برای مجلس گفتند، نشان دادند که از روش نوین نیز بی‏خبر نیستند. هزاره‏ها دوست دارند برای دیگران بگویند که خوب است سر به گریبان خود نیز فرو ببرند و ببینند که چه کاری است که، نه تنها دیروز انجام داده اند، بلکه همین امروز هم انجام می‏دهند بدون اینکه متوجه باشند که چشمان قضاوت‏گر از دیروز تا امروز فرق کرده است.

جالب بود که در برابر سخن نسیمه نیازی کسی نایستاد که بگوید این سخن ناروا و غلط و فاقد شاهد و مدرک است. چرا؟ ... چون این سخن از موقف راست نشستن گفتن شده بود. او ادعا کرد که یک معلم است و شریف و پاکزاد است و دلیلش هم این است که بر زن و عزت کسی تجاوز نکرده و میخ بر سر کسی نکوبیده است. و ظاهراً هزاره‏ها تنها کسانی بودند که با شنیدن این سخن به خود لرزیدند و گفتند که این ادعا کج بود، راست نبود.

***

اما این سوال باید پاسخ داشته باشد. آیا به راستی هزاره‏ها بر سر مردم میخ کوبیدند؟ ... و اصولاً چرا میخ بر سر مردم کوبیدن جرم است و جنایت محسوب می‏شود؟ ... آیا به دلیل همین که با میخ بر سر کوبیدن کسی کشته می‏شود و پیش از کشته شدن زجر می‏کشد؟

جالب است که همین سوال را، نه حالا، بلکه در سال 1373، در ماه جدی، در پشاور پاکستان از زبان یکی از دوستان خانوادگی‏ام در منزلش شنیدم. من مأموریت داشتم تا پیام «امروز ما» را به چند نفر از مخاطبانی که با این پیام آشنایی نداشتند، برسانم. این دوستم، دوست دوران کودکیم و از نزدیکان خانوادگی‏ام بود. رفتم منزلش برای تجدید دیدار. هنوز تعارفات اولیه و خوش‏وبش پایان نیافته بود که بی‏پرده و مشفقانه گفت: شما جنایت کرده اید؛ بر سر مردم میخ کوبیده اید؛ رقص مرده برپا کرده اید؛ مردم را در داش‏ها انداخته اید.... گفت: حزب وحدت جنایت کرده و شما هم مدافع و توجیه‏گر جنایت بوده اید و در این جنایت سهیم هستید.

این یکی تاجک نبود، پشتون نبود، سید و قرلباش هم نبود. صاف و سوچه هزاره بود، از چندین نسل. با من و فکر و عواطف و اخلاقم نیز از کودکی آشنا بود. خاطراتی با هم داشتیم که با هیچ چیزی عوض نمی‏شد.... و من مانده بودم که چه بگویم.

***

با ادعاهایی از این جنس بیگانه نبودم. چون دو سال و هشت ماه در کابل، تمام رسانه‏ها و دهان‏های تبلیغی این حرف را از زبان رسمی و غیررسمی می‏گفتند و ما هیچ وسیله‏ای جز یک خبرنامه‏ی شش یا هشت صفحه‏ای گستتنری و آنهم با تیراژ هفت صد و هشت صد نسخه نداشتیم که زور می‏زد از سر کاریز و مسجد سفید و گولایی و تانک تیل دشت برچی فراتر نمی‏رفت. حتی به سنگرداران هم نمی‏رسید. مسجد و منبر هم که نمی‏توانست با غول‏های رسانه‏ای مثل تلویزیون و رادیو و جراید چاپی و دستگاه‏ کارکشته‏ی امنیت مقابله کند. حالا من بعد از دو سال و هشت ماه آمده بودم که در برابر همین ادعا، حد اقل دو سه تصویر از «امروز ما» برای مردم بدهم.

برای دوستم چیزی نداشتم بگویم جز اینکه برای اثبات آنچه در غرب کابل اتفاق افتاده است، شاید همین ادعا به تنهایی کارساز باشد. چه کسی ثابت کرد که هزاره بر سر مردم میخ زده است؟ ... چه کسی گفت هزاره در کجا و چگونه بر سر مردم میخ زده است؟ ... گیریم این مورد اثبات شد، با چند میخ زدن یک انسان زجر می‏کشد و می‏میرد؟ ... چه کسی ثابت کرد هزاره کسی را به داش انداخته است؟ ... چه کسی ثابت کرد هزاره رقص مرده برپا کرده است؟ ...

اما آیا کسی یک بار پرسید که چرا دو سال و هشت ماه، یک سرزمین کوچک، به وسعت جغرافیایی دهمزنگ تا سیلو و کوته سنگی و پل خشک و دارالامان و کارته سه و گذرگاه، به آزمایشگاه زرادخانه‏‏ی آخر قرن بیستم تبدیل شده است؟ ... آیا کسی یک بار پرسید که چرا دو سال و هشت ماه از زمین و هوا آتش باریدند و تمام این وسعت جغرافیایی را به کوره‏ی آدم‏سوزی و مکان رقص پاره‏های تن انسان در هوا تبدیل کردند؟ ... آیا کسی یک بار پرسید که به جای سی دانه میخ که گویا بر سر یک انسان کوبیده شده است، چرا با اراگان‏های بی‏وقفه‏ای بر سر مردم کوبیدند که با هر کدام بیست و سی نفر به یکجایی زجر کشیدند و تکه تکه شدند؟ ... آیا کسی یک بار پرسید که چرا هواپیماهای جت و هیلیکوپترهای توپدار از شمال شهر برخاست و بر غرب و جنوب شهر، پنجصد کیلو بمب را یک بارگی منفجر کرد و یا بمبی ریخت که از قلعه‏ی قاضی تا چهلستون را به یک‏بارگی زیر گرد و خاک گم کرد؟ ...

***

سوال، تنها سوال چنداول و افشار نیست. سوال، یک تاریخ است که در جغرافیای خاص شکل گرفت. وقتی احمدشاه مسعود رفت سر کوه تلویزیون و از مخابره‏اش، آنهم در آخرین روزهای مقاومت کابل، برای نظامیانش هدایت جنگی داد و گفت که خودش «مصروف هزاراست»، آیا با خود می‏اندیشید که تعبیر «هزارا» برای او و از دهان او چه منطق و چه تصویری را به تاریخ می‏سپارد؟

وقتی طالبان و یا اسمعیل یون و یاران او «هزارگان» و تعبیرات مشابه آن را با لحن تحقیرآمیز به کار می‏برند، شاید بتوان آن را تأویل فرهنگی و زبانی کرد، اما آیا می‏شود همین تأویل را برای احمدشاه مسعود هم به کار برد؟

امیدوارم کسی نگوید که احمدشاه مسعود یک قوماندان بود و سخن او هم از زبان یک قوماندان جنگی بیرون شده است. احمدشاه مسعود هرچند یک قوماندان بود، اما او همه‏ی آنچه را تمثیل می‏کرد که دولت اسلامی و سیاست رسمی تاجیکی در افغانستان در چنته داشت.

گویی "هزاره" برای اینکه از یک تعبیر کوچک و حقیر بیرون شود و به یک رمز هویتی برای میلیون‏ها انسان تبدیل شود، هنوز هم به زمان محتاج است. گویی برای آنکه احمدشاه مسعود یا نسیمه نیازی درک کنند که عواطف میلیون‏ها انسان را نمی‏توان، به حق یا ناحق، به کارکرد یک حزب یا دسته‏ی سیاسی گره زد، هنوز هم باید چناق‏های زیادی بشکند و هنوز هم باید گفت‏وگوهای زیادی رد و بدل شود.

***

سخن از شیعیان غیرهزاره نیز سخن بیهوده‏ای نیست. هزاره‏ها خوب می‏دانند که با شیعیان غیرهزاره چه پیوندی دارند و چه گزیرها و ناگزیری‏هایی. شیعه بودن بخش مهمی از هویت یک کتله‏ی عظیمی از هزاره‏هاست. این هویت را شقه شقه کردن کار آسانی نیست که هزاره‏ها یا غیرهزاره‏ها بتوانند به سادگی به انجام آن برسند. هزاره‏ها با کج نشستن و راست گفتن، تلاش می‏کنند این فرصت را فراهم سازند که قبل از همه، این مشکل هویتی را با شیعیان غیرهزاره نیز حل کنند. هزاره‏ها با شیعیان غیرهزاره حوزه‏ی رأی مشترک دارند. کسانی که با زبان و آداب دموکراتیک آشنایی دارند می‏دانند که حوزه‏ی رأی مشترک را نمی‏توان به سادگی میان انسان‏ها، به هر دلیلی که خواسته باشیم، تقسیم کرد. اینجا باید سخن از تجزیه و جدایی و انشقاق و «فراق» نباشد، سخن از تعیین جایگاه و درک و احراز مسئولیت در نظام زندگی جمعی باشد. هزاره‏ها نمی‏گویند که در این حوزه رأی سیاه و سفید معلوم شود. می‏گویند که هر کسی که از این حوزه رأی می‏گیرد با سرنوشت رأی‏دهندگان خود معامله نکند و دروغ نگوید و خیانت نکند. خواه این رأی‏گیرنده یک هزاره باشد یا غیر هزاره. دلیل اینکه هزاره‏ها با آقایان محقق و خلیلی و سایر نمایندگان سیاسی خود صریح و بی‏پرده سخن می‏گویند نیز همین است، و باید این راز را اهل نظر توجه داشته باشند.

***

بابه مزاری، آغازگر روش نوین در زندگی و مناسبات سیاسی هزاره‏ها با هم‏سرنوشتان اجتماعی و ملی و مذهبی آنان بود. او سنت کج نشستن و راست گفتن را برای این پایه‏ریزی کرد که نشان دهد در فضای ریاآلود، از موقف ریاآلود بیرون شدن و کجی موقف خود را نشان دادن، گامی ضروری برای بیان سخن راست است. موقف ملی‏گرایی و مذهب‏گرایی و امثال آن موقف راستی بود که خیلی از کج‏اندیشان و کج‏گویان در آن مخفی شده بودند. بابه مزاری از این موقف بیرون آمد و گفت: نه، بهتر است اندکی به سخن راست اهمیت بدهیم و با احترام سخن راست، برای هر کدام خود، موقف راست هم پیدا کنیم.

این را همه می‏دانند که هزاره‏ها در بیان سخن راست، چیزی برای از دست دادن ندارند. سخن بر سر این نیست که در کنار چه کسی باشیم و یا از چه کسی جانبداری کنیم. سخن بر سر این است که در موضع حق و درست و انصاف قرار داشته باشیم و از حق و درستی و انصاف جانبداری کنیم. این موضع، و دریافت آن، کار آسانی نیست. پیچیدگی آن را خوب می‏دانیم. اما اگر عزم ما این باشد که با فریبکاری و ریاکاری زمان و امکانات خود را هدر ندهیم، صاف شدن موضع ما نیز کار ناممکنی نخواهد بود.

***

سخن راست دیگر این است که من، یا کسانی مثل من، در موقف دادخواهی ایستاده ایم نه دادرسی. ما مدعی و شاهدیم نه میانجی و داور. طبیعی است که ما از موقف و موضع خود سخن می‏گوییم، هرچند پس از طرح آن، ثابت شود که حق و درست نبوده و پایه‏ی منطقی و استوار نداشته است. من از افشار می‏گویم و آنچه در افشار شاهدش بودم. کسی نگوید که چرا از شمالی نمی‏گویی یا از شینوار. من دادخواه خون و مظلومیت همان کسانی ام که خودم شاهد آن بوده ام و سوالاتی که وارد ذهنم شده است نیز به همین دادخواهی مربوط می‏شود. من از بابه مزاری نشنیدم که گفته باشد «مصروف تاجیک‏ها یا پشتون‏ها» است، اما شنیدم که گفت دشمنی ملیت‏ها در افغانستان فاجعه است و مسایل تنظیمی را به مسایل ملی نکشانند و گفت که او با تاجیک‏ها هیچ مشکلی ندارد. حالا، کسی که این را شنیده است، می‏تواند شهادت دهد و بگوید که او چنین گفت و این هم سندش.

همین صحبتی را که جمهوری سکوت از زبان بابه مزاری در دیدار با مولوی جلال‏الدین حقانی نشر کرده است، سوال‏های زیادی در خود دارد که باید به آنها پاسخ داده شود. او ادعایی ندارد که قابل اثبات یا نیازمند پاسخگویی نباشد. هیچ چیزی را هم کتمان نمی‏کند. او یک جهادی و دارای یک پایگاه مذهبی روحانی بود، اما بزرگ‏ترین فاصله‏ی ایدئولوژیک را که میان گلبدین حکمتیار و جنرال دوستم بود، از میان برداشت: فاصله‏ی "کفر" و "اسلام"! بابه مزاری، با همین روش نوین سیاسی رفت و گلبدین حکمتیار را از جای راستی که نشسته و سخن کج می‏گفت، پایین آورد و در جایی نشانید که ظاهراً کج معلوم می‏شد، اما جایگاه سخن راست بود: جنرال دوستم را به عنوان نماینده‏ی میلیون‏ها ازبک این کشور نمی‏توان نادیده گرفت.

او در جایگاهی ایستاد تا بگوید در افغانستان شعارها مذهبی اما عملکردها نژادی اند. این حرف، حرف راستی بود که در راست‏نشستن‏های دروغین گم شده بود. او چهره‏های زیادی را با این حرف، از نقاب بیرون کشید و مجالی فراهم ساخت تا سخن راست خویش را بگویند.

شاید خوب باشد جمهوری سکوت، برای شناخت درست بابه مزاری و موقف او و آنچه در غرب کابل اتفاق افتاد، تکه‏هایی از سخنان بابه مزاری را بازنشر کند. فکر نمی‏کنم حرف هیچ کسی به اندازه‏ی حرف خود بابه مزاری بتواند بازگوکننده‏ی موقف و پیام او باشد. او حالا در میان ما نیست. سخنش را هم، راست یا ناراست، در زمان حادثه گفت. از لحاظ منطقی هم، سخنی که تقارن زمانی با حادثه داشته باشد، برای بیان حادثه صائب‏تر است تا سخنی که سال‏ها بعد از حادثه گفته شده باشد. اکنون من، یا هر کسی دیگر، می‏توانیم خیلی سنجیده و شسته رفته سخن بگوییم، اما این سخن نمی‏تواند ارزش و اهمیتی داشته باشد که با سخنی به مراتب کوچک‏تر و ناسفته‏تر آن دوران قابل مقایسه باشد.

***

به نظر می‏رسد حدیث‏های زیادی برای گفتن باقیست. خوب است در این سنت نوین، "کج نشستن و راست گفتن"، همدیگر را یاری کنیم. تا سخن نگوییم، ناراستی اندیشه و سخن خود را برملا نمی‏سازیم.

(منبع: جمهوری سکوت)

روشنفکران تاجیک باید بیشتر از این تأمل کنند

2011-02-28T19:14:00.001+04:30

هزاره‏ها ضرب‏المثلی دارند که می‏گویند: «از آنکه وایه بیشتر است، گله بیشتر است».

به نظر می‏رسد در روابط اصولی میان همه‏ی اقوام افغانستان، مخصوصاً میان هزاره‏ها و تاجک‏ها، هنوز هم چوبی لای چرخ گیر است. برای شخص من تأمل کردن در این مورد، به دلایلی زیاد، هم مهم است و هم چالش‏برانگیز. من یکی از معدود شاهدانی هستم که نمی‏خواهم از کنار آنچه در دهه‏ی نود میلادی در لایه‏های درونی جامعه‏ی هزاره، در درون جامعه‏ی شیعه، در روابط میان هزاره‏ها و سایر اقوام افغانستان، و در روابط میان هزاره‏ها و جمهوری اسلامی ایران روی داد، ساده و بی اعتنا عبور کنم. بالاخره، برای من فکر می‏کنم هیچ چیزی در کابل دهه‏ی نود، رنگ تصادف و اشتباه و ندانم‏کاری و قدرت‏طلبی و امتیازطلبی و توطیه و خیانت و بی‏وفایی و دیوانگی و نفرت و کینه‏توزی و این قبیل تأویلات را به تنهایی بر نمی‏تابد. به تصور من، شاید همه‏ی اینها بوده اند، اما به اضافه‏ی برخی چیزهای دیگر. به همین دلیل است که می‏گویم، حد اقل در رابطه با آنچه با غرب کابل ارتباط می‏یافت، دو سال و هشت ماه بعد از سقوط دولت داکتر نجیب‏الله را به صورت متلاشی‏شده و تجزیه‏شده تحلیل نکنیم که به نتیجه‏ی خوب و رضایت‏بخشی دست نخواهیم یافت.

من نمی‏گویم تاجک‏ها با هزاره‏ها جنگیدند، اما نمی‏توانم فراموش کنم که اکثریت موثر تاجک‏ها با اکثریت موثر هزاره‏ها رویارویی تام و تمام عیار داشتند. نمی‏گویم شورای نظار یا حزب وحدت نماینده‏ی دموکراتیک تاجک‏ها یا هزاره‏ها بودند، اما می‏گویم اکثریت موثر تاجک‏ها و هزاره‏ها هنوز هم از کنار تصامیم و اقدامات شورای نظار و حزب وحدت، چه در آن زمان و چه تا کنون، بی‏اعتنا و ساده عبور نکرده اند. نمی‏گویم همه‏ی شیعیان غیرهزاره رفتند و کنار مسعود و سیاف را ترجیح دادند، اما می‏گویم اکثریت موثر کسانی که رفتند کنار مسعود و سیاف، شیعیان غیرهزاره بودند و در آنجا هم مصئونیت مورد نیاز خود را یافتند. نمی‏گویم هیچ هزاره‏ای دست به خیانت و معامله نزده یا نمی‏زند، اما می‏گویم اکثریت موثر هزاره‏ها سرنوشتی را داشته اند که حتی در موقع خیانت و معامله‏های آنان نیز از گریبان شان دور نشده است. حتی همین حالا که از همسویی آقای محقق با سیاف سخن‏های زیاد می‏رود، باز هم دیده می‏شود که سیلی سیاف و نسیمه نیازی، در موقع ضرورت، بیخ گوش آقای محقق آنچنان می‏نشیند که برای دیگران اگر تنها نظاره‏گری و تأسف است، برای هزاره‏ی این دیار پیچش یک زهر تلخ و آزاردهنده در درون شان نیز هست.

***

خلاصه، سخن در هر سو بی‏شمار است، اما از کنار سخن‏ها با تأمل باید گذشت و به نظر می‏رسد روشنفکران تاجک بیشتر و پیشتر از دیگران باید به این مهم روی بیاورند. اینکه ساده و صاف توصیه کنند که از افشار بگذرید و عاشورابازی نکنید و سیاه و سفید نکنید و این همه در برابر ایران و تاجک و شیعیان غیرهزاره دشمن‏تراشی نکنید، همه‏اش روی چشم. اما کاش می‏شد هر کسی برای این عبور ساده و بی‏هزینه به حد کافی خوشبختی می‏داشت. حد اقل من یکی، حس می‏کنم تا آن چوب از لای چرخ بیرون نشود، هر کاری ممکن است، اما هیچ کاری به نتیجه‏ی مطلوب نمی‏رسد. به نظر می‏رسد روشنفکران تاجک، در موقف اعتراف و یا بررسی حوادث و واقعیت‏های تاریخی، خود را در ترازوی روشنفکران هزاره وزن نکنند. آنها باید بگویند که وقتی قدرت تصمیم‏گیرنده شدند، چه کردند که سزاوار کردن ‏بود. آنگاه نوبت می‏رسد به اینکه دیگران بگویند که چه نکردند که شایسته‏ی کردن بود.

به همین گونه است روشنفکران پشتون. از احمدشاه درانی تا ملاعمر خاکریزی، و تا اطرافیان حامد کرزی، هنوز خیلی حرف‏ها وجود دارد که باید اول روشنفکران پشتون پاسخش را بگویند تا نوبت برسد به دیگران.

روشنفکر هزاره از چه بگوید که به گفتنش بیرزد؟ ... از قتل عامی که بر او رفته است؟ ... از کله‏مناری که شاهدش بوده است؟ ... از تخم‏چشمانش که روی پله‏ی ترازو نشسته است؟ ... از دختر و پسرش که به اسارت و بردگی رفته و با فرمان رسمی دربار به فروش رسیده است؟ ... از زنجیری که لای بیلک شانه‏اش عبور کرده و صدتای آن را یکجایی تنها با همراهی دو نفر از ارزگان تا کابل آورده است؟ ... از گوش‏های بریده‏ای که باغستان‏های قره‏باغ غزنی را در فصل تابستان با جیل شدن روی شاخه‏های درختان زینت داده است؟ .... از فرمان رسمی دربار که ورودش را به موسسات تحصیلات عالی منع کرده است؟ ... از کوچی‏هایی که همه‏ساله هستی و کرامت و عاطفه‏ی انسانی‏اش را زیر پای شتر کرده است؟ ... از افشار بگوید؟ ... از قزل‏آباد و یکاولنگ و بامیان بگوید؟ ... از چه بگوید که سزاوار گفتن باشد؟

***

هیچگاهی نمی‏توانم بابه مزاری را برای طرح صریح و بی‏پرده‏ی این حرف‏ها فراموش کنم. او گفتمان جدیدی را در افغانستان راه انداخت که از آن قبل، حد اقل با آن صراحت گفته نشده بود. من نه او را معصوم می‏دانم و نه حامل وحی و پیامی از آسمان. او فقط یک هزاره بود. دوست دارم او را یکی از مثال‏های تیپیک رهبریت هزاره بدانم که نمونه‏هایش با شکل‏های دیگر گاهی در سیمای افرادی همچون میریزدان‏بخش دیده شده است. او نه فیلسوف بود و نه ادعای سیاستدانی و این حرف‏ها را داشت.

می‏خواهم این تکه از حرف‏های او را که شاید عاطفی‏ترین سوال برای تاریخ باشد، در اینجا بگویم و این حدیث را همین‏جا ختم کنم تا نوبت برسد به یکی دو حرف دیگر:

«حالا درست است که ما در اینجا کاری نکردیم، جایی را نگرفتیم، حکومت تشکیل ندادیم، ولی با مقاومت، با برکت جهاد، با فداکاری مردم خود، یک عزت و هویت پیدا کردیم و آن عزت و هویت این است که می‏گوییم: "ما یکی از اقوام افغانستان هستیم، در این خانه‏ی مشترک، دیگر هزاره‏بودن ننگ نباشد". اگر افغان‏ها، تاجک‏ها، ازبک‏ها و ترکمن‏ها به اسلام فخر می‏کنند، ما هم مسلمان هستیم و به اسلام فخر می‏کنیم؛ اما اگر آنها به نژاد شان فخر می‏کنند، ما هم یک نژاد هستیم و به نژاد خود فخر می‏کنیم. در هر صورتش ما در این خانه شریک استیم.» (سخنانی از پیشوای شهید، چاپ 1374، صحبت با موسفیدان غرب کابل، ص 261)

(منبع: جمهوری سکوت)

مقاومت غرب کابل: پنج سوال مهم

2011-02-28T18:54:00.002+04:30

از سال 1371 تا کنون چیزی در حدود دو دهه می‏گذرد. اما به نظر می‏رسد هنوز هم پنج سوال مهم، رازهای اصلی جنگ‏های کابل را به خود گره زده است:

1/ ائتلاف جبل‏السراج چگونه ائتلافی بود و چرا درهم شکست؟

2/ چرا عبدالرب‏رسول سیاف، به عنوان یک چهره‏ی غیرپشتون، آغازگر و نماد جنگ پشتون علیه هزاره‏ها شد؟

3/ چرا شورای نظار با هزاره‏ها وارد جنگ شد؟

4/ چرا شیعیان غیرهزاره به سادگی و دسته‏جمعی کنار شورای نظار قرار گرفتند؟

5/ چرا جمهوری اسلامی ایران به شدیدترین خصومت سیاسی علیه مقاومت کابل کشانده شد؟

مسلم است که این سوال‏ها در ضمیمه‏ی خود ده‏ها سوال مهم دیگر را نیز به میان می‏کشد. جنگ‏های کابل، بدون شک، پیچیده‏ترین تحولات سیاسی افغانستان در قرن گذشته‏ی میلادی را به همراه داشته است. قبل از سال 1371 اتفاقاتی رخ داد که اوج آنها به جنگ‏های کابل منتهی شد و بعد از این جنگ‏ها نیز اتفاقاتی افتاد که به نظر می‏رسد برگشت به تاریخ گذشته‏ی افغانستان را عملاً ناممکن ساخته است؛ هرچند جنبش طالبان، تلاش حزب اسلامی و اقدامات افرادی همچون اسماعیل یون و همراهان او را مهم‏ترین و قوی‏ترین تلاش برای آن برگشت تلقی می‏کنند.

برای دریافت متن کامل این مقاله به پیوندهای ذیل مراجعه کنید:

(جمهوری سکوت)

(قصه های زندگی)

زندگي؛ جنگ و ديگر هيچ!

2011-02-15T06:29:00.004+04:30

روز غم‌انگيزي بود. دلم فشرده‌تر از آن بود كه بتوانم با كسي حرف بزنم و يا حرف كسي را تحمل كنم. از اتاق بيرون آمدم و از كوچه‏ی باريكي كه در عقب علوم اجتماعي واقع بود، يكراست به دامنه‏ی كوه رفتم. روي تخته‏سنگي نشستم و دستانم را زير الاشه تكيه دادم. پشتم به جانب كوه بود و رويم به جانب خانه‌هاي گلين و آدم‌هايي كه از دير زمان باور كرده بودند كه پشت به كوه دارند. باورها يكي در درون ديگر زاده مي‌شدند و يكي در درون ديگر مي‌مردند: ديالكتيك يعني همين....

و اما من، به زندگي مي‌انديشيدم و به ديالكتيك زندگي و مرگ، شادي و غم، عروسي و ماتم، ... صلح و جنگ ... و در كُل، به سرنوشت خود و كساني مي‌انديشيدم كه تقدير شان آنها را براي مُردن در چنين روزي نگه‌داشته بود؛ روزي كه هيچ كسي بايد در مورد آن پيش فرضي نداشته باشد.

... برشي از زندگي مانند پرده‏ی فيلمي در برابر چشمانم عبور مي‌كرد....

***

وقتي او را شناختم، هنوز چند روزي از ورود ما به كابل نگذشته بود. او در قطعه‏ی نظامي خواجه‌بُغرا، متصل به ميدان هوايي كابل، عسكر بود. مامايم به ديدار يكي از دوستانش به اين قطعه رفته و مرا هم با خود برد. دوست مامايم رييس اركان فرقه بود. با او مشغول گفتگو و قصه بوديم كه اين جوان داخل اتاق شد و ما را به سالن كوچك غذاخوري كه گويا مخصوص قوماندان و مهمان‌هاي او بود، راهنمايي كرد. جوان عسكر بود و سلام دادن و تعظيم كردن و تعارف كردنش همه به خاطر رعايت نظم و ديسيپلين عسكريش ضروري بود. به همين خاطر، گويي هيچكدام ما در پشت اين حركات رسمي و قراردادي متوجه كس ديگري در آن سوي خط نگاه خود نشديم.

***

او حميد نام داشت. بعدها قطعه‌اي را روي كوه افشار‌، در عقب علوم اجتماعي جا به جا كرده و از همانجا با يك پايه زيويي كه داشت، مسئول مراقبت از امنيت اطراف افشار بود. كسي به خود او زياد توجه نداشت، اما نقشي كه از آن بالا در تقويت روحيه و اطمينان مردم بازي مي‌كرد، محبتش را به شكل پنهان در دل‌هاي زيادي جا داده بود. من هم يكي از همين كساني بودم كه به طور پنهان به او، از طريق نقشي كه در آن بالا ايفا مي‌كرد، عشق مي‌ورزيدم. البته من اسم او را هم مي‌دانستم: حميد. اما بيشتر از اين چيزي از او در ذهن نداشتم و فكر نمي‌كردم كه او كسي باشد كه مي‌شناسم.

متن کامل این حکایت را در پیوندهای زیر دنبال کنید:

جمهوری سکوت

قصه های زندگی

دست‏های آلوده در افشار

2011-02-12T06:28:00.003+04:30

باز هم 22 دلو است. بازخوانی چند مفهوم:

حادثه، فاجعه، خیانت، انتقام، نفرت، کینه، خشونت، خون، فریاد، فرار، اسارت، تجاوز، ... و آلودگی!

و من، وقتی به افشار می‏رسم، می‏مانم که چه بگویم....

دیشب، خالقداد، ناله می‏کرد: شیون افشار ما، امشب تماشاکردنی است / شورش اشک شما، امشب تماشاکردنی است.

و من با وسوسه‏های او، می‏روم افشار، نه برای اینکه ببینم از افشار چه برجا مانده است، بلکه برای اینکه در این تماشای تماشاکردنی این «شهر شهید» و این «یک شهر سکوت» شرکت کنم. می‏بینم آدم‏ها همچون حلقه‏های زنجیر به هم وصل می‏شوند و با این پیوند، لحظه‏های تاریخ به هم بخیه می‏خورند: گویی از این بخیه‏ها انتظار داریم لب‏های دوررفته‏ی زخم افشار به هم نزدیک شود تا اندکی از خون آن بند بیاید؛ چون همه می‏دانند که «از زخم افشار هنوز خون می‏چکد»!

***

متن کامل این نوشتار را در پیوندهای ذیل دنبال کنید:

(جمهوری سکوت)

(قصه های زندگی)

یل فرصتی بری تأمل بود

2011-02-10T05:51:00.001+04:30

(مصاحبه با ماهنامه آینه معرفت - شماره پنجم)

آینه معرفت: گفته می‏توانید که مهم‏ترین اثراتی که شما از دانشگاه یل پذیرفتید چه بود؟

رویش: راستش، از اینکه بگویم از دانشگاه یل چه تأثیر عمده‏ای پذیرفتم، دچار تردید هستم. دلیل ساده‏اش این است که چهار ماه بودن من در این محیط اکادمیک، توأم با هیجانِ مواجهه با مسایل جدیدی بود که شاید برای اکثریت افراد دیگر هیچگونه جذبه و هیجانی خلق نکند. من اولین بار بود که در زندگیم وارد یک محیط اکادمیک می‏شدم و با شخصیت‏هایی سر و کار می‏یافتم که هر کدام تجربه‏های بزرگی از زندگی در محیط‏های اکادمیک داشته اند. بااینهم، حس می‏کنم آمیزش اندیشه و شخصیت و زندگی طبیعی را در یل به روشنی متوجه شدم. در محیط ما، به نظر می‏رسد فاصله‏ی زیادی میان اندیشه و شخصیت انسان‏ها وجود دارد. افراد زیادی هستند که وقتی دقت کنیم گویی اندیشه و تفکر شان درست مثل پول شان است که گاهی در جیب شان هست و گاهی نیست و گاهی از آن استفاده می‏کنند و گاهی حتی نمی‏فهمند که چگونه از آن استفاده کنند. مقام و پست و عنوان برای آدم‏های اینجا هویت خلق می‏کند. در دانشگاه یل، اما تجربه‏ی متفاوتی داشتم. شخصیت‏ها فاصله‏ی خاصی میان اندیشه و شخصیت و زندگی طبیعی خویش نشان نمی‏دادند. به همان سادگی که اندیشه‏ی خویش را در سخن و یا کلاس درسی خود انعکاس می‏دادند در رفتار و نشست و برخاست و خنده و هیجان خود نیز ظاهر می‏ساختند. شخصیت‏های ما اغلب برای اینکه نشان دهند کی هستند، ناچار می‏شوند دیگران را با جلوه و تبارزهای خاص حالی کنند. موتر و مقام و لباس و جای نشستن و نحوه‏ی راه رفتن و بادی‏گارد و احترام و تعظیمی که دریافت می‏کنند همه باید بگویند که حاجی‏آغا چه کسی تشریف دارد. آنجا چنین نبود و من از این تجربه حس واقعاً زیبا و دگرگونه‏ای می‏یافتم.

متن کامل این مصاحبه را در پیوندهای ذیل دنبال کنید:

سایت لیسه عالی معرفت

قصه های زندگی

مجرمان چگونه سخن می‏گویند؟

2011-02-09T00:51:00.000+04:30

(در سفری که به اروپا داشتم در حال و هوا و شرایطی خاص، در جمع دوستان صحبتی داشتم که لحن آن با سایر حرف هایم اندکی متفاوت بود. به پیشنهاد برخی از دوستان، متن این سخنرانی را بازنویسی کردم تا در معرض استفاده و قضاوتی وسیع تر قرار گیرد. یکی از دریغ های ما در افغانستان، حد اقل در رابطه با خودم، تفاوتی است که میان زبان گفتاری برای مخاطبان عام و زبان نوشتاری برای مخاطبان خاص وجود دارد. بااینهم، این کوتاهی را در نظر داشته متن آن سخنرانی را برای جمهوری سکوت آماده کردم که اینک در این صفحه نیز به طور کامل بازنشر می شود. یادداشت ذیل تنها اشاره ای تفسیرگونه است در پاسخ به برخی از کمنت هایی که در جمهوری سکوت دریافت کرده بودم. این یادداشت را به عنوان مقدمه سخنرانی ام می آورم و متن سخنرانی را در پیوندی که ضمیمه می شود، درج می کنم.)

فکر می‏کنم حرف زدن و تفسیر کردن از فصل دیوانگی‏های ما یکی از مهم‏ترین و پرمسئولیت‏ترین فصل سخنوری ما در تاریخ خواهد بود. من در دنمارک در فضا و حال و هوای خاصی سخن گفتم. از اینگونه حال و هواها، مخصوصاً کسانی که سخنرانان حرفه‏ای نیستند و تنها برای ضرورتی سخن می‏گویند که برای شان در شرایط خاص مطرح می‏شود، اجتناب‏ناپذیر است. این سخنرانی من به طور کلی در دو بخش تقسیم شده بود: بیم و امید! پارادوکس دیالکتیک در زندگی و سرنوشت خاص ما در سرزمینی به نام افغانستان.

فکر می‏کنم اگر جدی‏تر باشیم این بیم و امید را تعریف روشنی از «هست» کنونی خود می‏یابیم. دوست دارم «بیم» را از جنس «ترس» نگیریم. ترس نشانی از خودباختگی است در برابر وضعیتی که توان مقابله در برابر آن را در خود نمی‏بینیم. اما بیم نشان از آگاهی ماست در وضعیتی که قرار داریم و این آگاهی مقدمه‏ای است برای اینکه درست‏تر و مسئولانه‏تر عمل کنیم. در قرآن، این تعبیر را در قالب «انذار» می‏خوانیم و یکی از مسئولیت‏های بزرگ پیامبر نیز «انذار» بود: یاایهاالمدثر، قم فانذر! (ای جامه برخود پیچیده، برخیز و بیم بده). صفات «بشیر» و «نذیر» برای پیامبر اکرم در کنار هم می‏آمدند: او از آنچه انسان در آن بود، بیم می‏داد و به آنچه باید در آن باشد، بشارت می‏داد. فکر می‏کنم انسان اگر بیمناک باشد، بشارت را به روشنی بیشتر درک می‏کند.

فکر می‏کنم2014 نقطه‏ای روشن برای بیمناک‏بودن ما است. یاد دیوانگی‏های ما نیز بخشی از همین بیم است. من با دیوانه‏ها زیسته ام. سخن بی‏پروای من از دیوانه‏ها بیانگر عدم هراس من از هم‏ریشگی و هم‏سرنوشتی با آنان است. تا کنون نتوانسته ام به جدی بودن و بزرگ بودن آن «دیوانه»ها شک کنم. حس می‏کنم آن حرفی که از قول شفیع در آخرین مصاحبه‏اش گفته شده بود تفسیر قشنگ دیوانگی بود: «وقتی ناله‏ی مادرت را از آن سوی دیوار بشنوی و نتوانی به فریادش برسی، اگر «دیوانه» نشوی، حتماً «مسعود» می‏شوی که گویا با کشتن انسان سعادت نصیبت شده است»! یا اینکه می‏گفت: «جنگ مال دیوانه‏هاست» یا «جنگ بزرگ‏ترین دیوانگی بشر است». از این سخنان بیشتر با تاریخ می‏شود مخاطب شد نه صرفاً با زمان حال. دیوانگی در شرایط خاص شکستن تابوهایی است که به نام هر چه مرسوم و متعارف است، بر ما قالب می‏شود. دیوانگی اوج قالب‏شکنی است.

این شب و روزها، تکرار خاطره‏های تلخ انسانی است که به اجبار به دیوانگی کشانده می‏شد: افشار، دلو، حوت! ... سال‏های دشوار و تلخ در کابل، سال‏های جنگ، سال‏های دیوانگی با قدرت!

من از دوستانی که دیوانگی را تنها دیوانگی می‏بینند نه منطق خاصی در زمان و شرایط خاص، تنها انتظارم این است که اندکی فراتر بروند و فراتر نگاه کنند. جنگ و دیوانگی منطق مشترکی دارند که به سادگی با هم تبادله می‏شوند. در واقع جنگ و دیوانگی از همدیگر وام می‏گیرند و به همدیگر وام می‏دهند. دیوانگی‏های عادی یا دیوانه‏بازی های مرسوم را از دیوانگی‏هایی که در جریان تقابل‏های جدی پیش می‏آیند تفکیک کنیم. حالا هم کسانی داریم که دیوانگی می‏کنند، اما اینها اغلب کاپی بدلی و مضحک دیوانگی‏های اصیل اند که تنها در مقاطعی خاص شاهد شان می‏شویم.

به هر حال، منطق دیوانگی منطقی برای همیشه نیست. قرار هم نیست انسان همیشه دیوانه باشد. ذات انسان بر عقلانیت تکیه دارد و بر حساب و کتاب و منطق حسابی و درست. دیوانگی استثنایی در تاریخ و سرنوشت انسان است. مسئولیت ما این است که این قاعده و استثنا را احترام کنیم و قاعده را قاعده‏تر بسازیم و استنثنا را استثناتر.

حالا از فصل دیوانگی عبور کرده ایم و یکی از ویژگی‏های قابل توجه در میان هزاره‏ها همین استعداد شگرف آنان در تطابق یافتن با شرایط و فصل‏های مختلف زندگی است: هزاره‏ها استثناها را برای تذکر و یاددهانی فراموش نمی‏کنند، اما تلاش شان در اینکه قاعده‏ی بازی همیشه از نوعی باشد که تاریخ آن را می‏خواهد، قابل قدر و دوست‏داشتنی است.

من مانند هر دوستی دیگر که سه دهه از عمرش در «شهادت تاریخ» معاصر افغانستان گذشته باشد، گواه این استعداد امیدبخش در میان هزاره‏ها هستم و اگر بتوانم، هر چند با لکنت و اشتباه، آن را بازگو کنم، بخشی از مسئولیتم را ادا کرده ام.

دیوانگی را به یاد داشته باشیم تا به دیوانگی برگشت مان ندهند!

(متن سخنرانی را در پیوند قصه های زندگی و یا جمهوری سکوت دنبال کنید)

2014 حامل چه پیام و هوشداری است؟

2011-02-07T11:59:00.001+04:30

(سخنرانی در کابل – جدی 1389)

بسم الله الرحمن الرحیم

سرفصل حرف‏هایی را که اینجا می‏خواهم بگویم، 2014 است. سال 2014 همان سالی است که به طور رسمی اعلام شده است که نیروهای ناتو و در رأس همه نیروهای ایالات متحده‏ی امریکا از افغانستان خارج می‏شود.
شاید کسان زیادی در اطراف ما باشند که هنوز هم 2014 را به عنوان یک نقطه‏ی بسیار جدی مورد توجه قرار ندهند. شاید هم به دلیل این باشد که برخی‏ها اطمینان‏هایی را برای خود داشته و از جاهای خاصی چراغ سبز گرفته باشند که هیچگونه آسیبی در 2014 متوجه آنان نخواهد بود. برخی‏های دیگر هم شاید به دلیل این باشد که واقعاً هیچ تجربه‏ای از تاریخ سیاسی افغانستان نگرفته اند و حس می‏کنند که خوب، بالاخره هر چه باشد به عنوان یک تجربه‏ی تازه اتفاقی می‏افتد و ما با آن می‏سازیم و پیش می‏رویم. برخی‏های دیگر هم شاید هنوز غافل باشند، به همان تعبیر قرآنی که می‏گوید: «اقترب للناس حسابهم و هم فی غفلتهم معرضون» (فصل حساب‏رسی مردم نزدیک است، ولی آنها در غفلت خود روگردان هستند». شاید این همان دسته‏ای باشد که از درک واقعیت‏ها عاجز بوده و در برابر واقعیت‏ها با چشم و گوش باز برخورد نکنند.
اما من به دو دلیل مشخص از 2014 دچار بیم بوده و احساس نگرانی دارم:
اول، به دلیل اینکه حد اقل در دو دهه‏ی اخیر یکی از کسانی بوده ام که تجربه‏ی خونباری را از یک فصل تقریباً مشابه دارم: سال 1992، وقتی که حکومت داکتر نجیب الله، چهار سال بعد از خروج نیروهای اتحاد شوروی، سقوط کرد. 2014 برای من دقیقاً زنگ 1992 را به صدا می‏آورد.
دوم، به دلیل اینکه در همین اواخر رفته ام تا امریکا و با اشخاص و مراجع مختلفی در ارتباط بوده ام که این حوادث، به هر حال، در همان جا و با تصمیم آنها شکل می‏گیرد؛ یعنی در همان جا است که کسانی تصمیم می‏گیرند در سال 2014 با افغانستان و نیروهای خود در این کشور چه کار کنند.
از ورای این دلایل نکته‏هایی به نظرم می‏رسند که حس می‏کنم نگرانی و بیم مرا توجیه می‏کنند. این نگرانی تنها به این دلیل نیست که نیروهای امریکا از افغانستان خارج می‏شود، بلکه بیشتر به دلیل عدم آمادگی ما برای مواجهه‏ی درست و قابل اطمینان با حوادث و واقعیت‏های کشور ما نیز هست.
با این وجود، تا سال 2014 بیش از سه سال فاصله داریم. در این مدت، فرصت برای کار کردن و جلوگیری از حوادث ناگوار و نامطلوب کم نیست. این امکان وجود دارد که به مسئولیت‏های فردی و اجتماعی/گروهی خود رسیدگی کرد.
در اینکه سال 2014 بیم‏ها و هوشدارهایی را برای ما دارد، جای شکی نیست. در عین حال، امیدواری‏ها و امکاناتی نیز هستند که نسل ما، در مقایسه با نسل‏های پیشین در اختیار خود دارند. اما آیا در روشنایی بیم و هوشدارهایی که از 2014 می‏گیریم و با توجه به امکانات و زمینه‏هایی که در اختیار خود داریم، می‏توانیم به سوال «چه باید کرد؟» پاسخ مناسب داشته باشیم؟

(متن کامل این سخنرانی را در این پیوند دنبال کنید)

حس پنهان گناه

2011-02-06T16:59:00.007+04:30

(زیستن با حس گناه، همیشه آزاردهنده است. یکی از واعظان مذهبی در هالند، این حس گناه را در روان کسانی تزریق می کرد که برای عزاداری امام حسین (ع) زیر منبر او گرد آمده بودند. به نظر می رسد آنچه این واعظ مردم را با آن مورد خطاب و ملامتی قرار می داد، حکایتی از زیستن دشوار برای نسل سنتی جامعه، نه تنها در کشورهای متمدن امروز، بلکه در کابل و شهرهای دیگر افغانستان نیز است. در سخنانی که شب یازدهم عاشورا، به تعقیب اظهارات آن واعظ مذهبی داشتم، به همین نکته اشاره ای کردم که متن آن را اینجا ملاحظه می کنید.)

17 دسامبر 2010

بسم الله الرحمن الرحيم

«ان الحسين مصباح الهدي و سفينه النجات»: حسين چراغ هدايت و كشتي نجات است‏.‏

قبل از همه احساس خرسندي مي‏كنم كه امروز در حضور شما خواهران، برادران، پدران و مادران گرامي قرار دارم و مي‏توانيم لحظه‏ای با همديگر از هدايتی كه به میمنت چراغ امام حسين نصيب ما مي‏شود، بهره‏مند شويم‏.‏ مطمين هستم كه در طول روزهاي گذشته در مورد امام حسين و هدف حركت امام حسين در اين جا سخنان زیادی گفته شده است‏.‏ شايد آنچه كه من امشب مي‏گويم،‌ نکته‏ی تازه‏ای نباشد؛ ولي معمولاً آگاهي در درون جامعه با تكرار نهادينه مي‏شود‏.‏ اغلباً تصور می‏کنیم كه وقتي سخنی در يك‏جا گفته شد، و هدايتی در يك زمان مطرح شد، براي تمام نسل‏ها و در تمام زمان‏ها‏ كفايت مي‏كند‏.‏ در حالي‏كه اين طور نيست‏.‏ آگاهي همزمان با رشد انسان به تكرار ضرورت دارد‏.‏ ما و شما در هر زمان به آگاهي ويژه‏ی خود ضرورت داريم‏.‏ اگر ما در يك شرايط جنگي قرار داريم؛ دشمن هست و ما را تهديد مي‏كند و حيات و امينت ما در خطر است، به آگاهي خاصی ضرورت داريم که بايد براي ما بیان شود‏.‏ اگر ما در يك شرايط صلح به سر مي‏بريم: امنيت هست، و مدنيت هست، ما به آگاهي خاص خود ضرورت داريم‏.‏ بايد اين آگاهي تكرار شود‏.‏ به همين خاطر است كه حس نمي‏كنم كه اگر امروز هم من در ادامه‏ی سخنانی كه در ده روز گذشته گفته شده و يا در گذشته‏ها‏ دوستان ما شينده باشند،‌ نکته‏هایی را تکرار کنم، کار بيهوده‏ای باشد‏.‏ به‏هرحال، این تكرار تکراری از يك آگاهي است كه امکان دارد ضرورتش در زمان ما بيشتر از ديروز بوده باشد‏.‏

متن نوشتاری سخنرانی را در این پیوند دنبال کنید)

(متن ویدیویی سخنرانی را در این پیوند دنبال کنید)

پارلمان جدید، استحاله‏ی رهبران سیاسی و بیم و امیدهای تازه

2011-02-06T13:28:00.000+04:30

(منبع: سایت بی بی سی)

پارلمان جدید افغانستان، در میان مکالمات تلخ و آزاردهنده و فضایی پر از ابهام کارش را آغاز کرد، اما نتیجه‏ی نهایی مناقشات اخیر هر چه باشد، به نظر می‏‏رسد که این تحولات فشار را بر حامد کرزی، رئیس جمهوری بیشتر کرده است.

نمایندگان مجلس با اینکه از افتتاح پارلمان توسط آقای کرزی خشنود اند، اما درخصوص اتهاماتی درباره‏ی نقض قانون اساسی و قانون انتخابات از سوی وی هنوز دل‏چرکین هستند. شاید بتوان گفت که آقای کرزی با واکنش در برابر نتیجه‏‏ی انتخابات ولایت غزنی اولین رشته از انتقادات را به سوی خود هدایت کرد.

تشکیل دادگاه ویژه برای بررسی موارد جرمی مرتبط با انتخابات دومین موردی بود که آقای کرزی را در معرض اتهام حرکت فراقانونی قرار داد. کم نبودند کسانی که با اصرار آقای کرزی برای بررسی تخلفات انتخاباتی، ماجرای تخلفات گسترده در جریان انتخابات ریاست جمهوری را نیز به یاد او آوردند و اتهاماتی را که در آن زمان مشروعیت حکومت او را زیر سوال می‏برد، تکرار کردند.

حملات بی‏سابقه در قصر سلام‏خانه

از سوی دیگر، نامزدهایی که در انتخابات برنده نشدند و خواستار رسیدگی به تخلفات انتخاباتی از سوی دادگاه ویژه هستند، آقای کرزی را در دفتر کارش در قصر سلام‏خانه و در برابر چشم‏ دوربین‏های خبرنگاران، برای اولین بار با صراحتی بی‏سابقه مورد حمله قرار دادند.

یکی از نمایندگان او را "مظلوم و قابل ترحم" خوانده به "فقدان اراده و قدرت" متهم کرد. در همین جلسه، آقای کرزی "بازیچه‏ای در دست سفرای خارجی و نمایندگان سازمان ملل" خوانده شد. برخی از این نامزدان از آقای کرزی خواستند که آنها را به زندان بفرستد یا همه به کوه‏ها رفته و علیه ‏او قیام خواهند کرد. در همین جمع به طور صریح از آقای کرزی خواسته شد که وقتی نمی‏تواند از عهده‏‏ی مسئولیتش خارج شود، باید استعفا کند.

آقای کرزی در این جلسه، برای اعتراض نامزدهای ناکام چاره‏‏ای پیشنهاد نکرد، اما با یادآوری فشار و دخالت بی‏پرده‏ی‏ «خارجی‏ها» جبهه‏ی دیگری را نیز در برابر خود باز کرد. او بدون اینکه ضمانتی برای ادعای خود خلق کند، برای کاندیدان معترض وعده سپرد که از حق آنان دفاع و حمایت خواهد کرد. در همین حال، با افتتاح پارلمان جدید و باز کردن راه برای کار نمایندگان پیروز در هیأت قوه‏ی مقننه، به طور غیر مستقیم نامزدهای معترض را پاسخ داد که می‏توانند راه خود را هرگونه خواسته باشند در پیش گیرند.

گامی دیگر در راهی پر از ابهام

رئیس جمهوری افغانستان برای افتتاح پارلمان جدید، ماجرای انتخابات و کشمکش‏های سیاسی پیرامون آن را پایان نداده است، اما به هر حال، باعث شده که بن‏بستی دیگر در روند سیاسی کنونی بشکند و کاروان دموکراسی و حاکمیت قانون، یک گام دیگر به جلو حرکت کند. ظاهراً به همین علت بود که فرستاده‏ی خاص دبیرکل سازمان ملل در افغانستان، از این حادثه به عنوان یک رویداد تاریخی یاد کرد و مقام‏های اتحادیه‏ی‏ اروپا و ناتو نیز از آن استقبال کردند.

نمایندگان مجلس، با هیجان آشکار، ماجرای انتخابات را پایان‏یافته تلقی می‏کنند و هرگونه اقدام بعدی در این زمینه را فاقد وجاهت قانونی می‏دانند. این در حالی است که دادگاه ویژه بر ادامه‏ی‏ کار خود تا روشن شدن پرونده‏ی نامزدان و ادعاهایی مبنی بر تقلب، تأکید می‏کند.

بنابراین، هرگونه سازشی که در وسط این کشمکش‏ها صورت گیرد، روابط مجلس و آقای کرزی را به طور جدی تحت تأثیر قرار خواهد داد. پارلمان و نظام سیاسی افغانستان گامی به جلو برداشته است، اما راهی که در پیش دارد همچنان پر از ابهام و سوالاتی است که هنوز هم پاسخ و راه حل روشن نیافته اند.

باز هم سوال مشروعیت

اولین چالش بزرگ در برابر پارلمان جدید، حراست از مشروعیت آن است. از همین حالا روشن است که نتیجه‏ی‏ تحقیقات دادگاه ویژه، هر چه باشد، تعدادی از نمایندگان کنونی پارلمان به تقلب و جعل‏کاری متهم خواهند شد. این در حالی است که تا آن زمان، همین نمایندگان با رأی خود هیأت اداری پارلمان را تعیین کرده و یا برخی از اصولنامه‏های داخلی پارلمان را تصویب خواهند کرد.

سوال مهم این است که آیا پارلمان می‏تواند در برابر اتهامات دادگاه ویژه از نمایندگان برحال خود حمایت کند و تصمیم‏های دادگاه ویژه را باز هم فاقد وجاهت قانونی اعلام کند؟ در آن صورت، اقدام بعدی آقای کرزی چه خواهد بود؟ دادگاه عالی که همزمان با افتتاح پارلمان وارد معرکه شد، در این وسط چه نقشی به عهده خواهد گرفت؟

پارلمان و حکومت، پوششی نهادی برای مناقشات فردی

دور اول پارلمان شاهد تنش‏های زیانباری میان حکومت و مجلس نمایندگان بود. حکومت ضعیف، اولین بهایی را که بر ملت تحمیل می‏کند، زایل شدن اعتبار و اتوریته‏‏ی آن در افکار عامه است. پارلمان جدید قرار است پایه‏گذار نظامی در کشور باشد که تا سال ٢٠١٤ بتواند تأمین امنیت و حفظ ثبات کشور را در فقدان حضور نیروهای بین‏المللی عهده‏‏دار شود. کشمکشی که از حالا بر روابط حکومت و پارلمان سایه انداخته است، دورنمای همکاری میان آنان را تیره و پر از چالش نشان می‏دهد.

مناقشاتی که در حول ماجرای انتخابات به راه افتاده است، در ظاهر هویت گروهی دو نهاد را در برابر هم قرار داده، اما در واقع، منافع و خواسته‏های فردی را نیز نشان می‏دهد که هویت گروهی این دو نهاد را به گروگان گرفته است.

رئیس جمهوری دلیل واضحی ندارد که بگوید در موضع خود، پاسدار قانونیت و عدالت در کشور بوده است، همانگونه که نمایندگان پیروز پارلمان نیز به مشکل می‏توانند خود را از اتهام تقلب و جعل‏کاری مبرا بدانند. بنابراین، به نظر می‏رسد که هویت گروهی دو نهاد پارلمان و حکومت، به یک نوع پوشش استتار برای افراد قانون‏گریز و متقلب تبدیل شده است.

سیاستمداران نسل دوم

پارلمان کنونی، به طور محسوسی در اختیار افرادی قرار گرفته است که اکثراً از رده‏ی‏ نسل دوم فعالان سیاسی در حلقه‏‏ی سیاستمداران افغانی محسوب می‏شوند. یکی از ویژگی‏های سیاستمداران نسل اول، آشنایی آنان با زبان و شیوه‏‏های مرسوم سیاست به سبک افغانی آن بود.

سیاستمداران نسل اول به همان نسبت که می‏توانستند راه مقابله با همدیگر را پیدا کنند، راه سازش و معامله با هم را نیز جستجو می‏کردند. نمایندگان جدید، اکثراً دارای زبان و منطق جدید هستند که در فضای سیاسی افغانستان، تازگی داشته و تا مرحله‏ای که پختگی لازم خود را پیدا کند، راه درازی در پیش خواهد داشت.

استحاله‏‏ی رهبران سیاسی در روند دموکراتیک، یک تحول مثبت و امیدبخش است، اما همین وجه مثبت، در فضا و شرایط آسیب‏پذیر افغانستان، سوال مدیریت و رهبری خردمندانه‏‏ی سیاسی را نیز برای این سیاستمداران مطرح می کند. اگر نمایندگان جدید بتوانند رویکرد سالم و مثبت خود را در تعاملات سیاسی چه در عملکردهای درونی پارلمان و چه در روابط آن با نهادها و امور بیرون از پارلمان به اثبات برسانند، افغانستان تحول بزرگی را شاهد خواهد شد، در غیر آن، همین ویژگی پارلمان جدید می‏تواند نقش آن را در وخامت اوضاع و مناسبات سیاسی در کشور زیانبار سازد.

تیرگی در روابط بین‏المللی

در روزهای اخیر، آقای کرزی اکثر اقدامات بین‏المللی در افغانستان را زیر سوال برده است: پی‏آر‏تی‏ها(تیم‏های بازسازی ولایتی) را به حکومت‏های موازی در برابر حکومت خود تشبیه کرده، حملات تندش بر شرکت‏های امنیتی خصوصی خارجی ادامه داشته و عملیات شبانه‏ی ناتو علیه طالبان را نیز محکوم کرده است.

در همین حال، الفاظ تند و بی‏پرده‏‏ی آقای کرزی در جریان دیدار با نامزدان معترض در جریان افتتاح پارلمان، بار دیگر روابط او با همکاران بین‏المللی‏اش را تیره ساخته است. معلوم نیست که آقای کرزی در وسط تمام چالش‏هایی که در برابر خود خلق کرده است، بار جنگ و مناقشه با همکاران بین‏المللی خود را چگونه تحمل خواهد کرد.

چالش‏های امنیتی

مناقشات مرتبط با جریان انتخابات پارلمانی درست در زمانی اوج می‏گیرد که آقای کرزی و حکومت او با تمام قوا در تلاش اند طالبان را به پیوستن به دولت تشویق کنند. اگر آقای کرزی نتواند در تأمین روابط سازنده و مثبت با پارلمان جدید موفق شود، تلاش‏های سیاسی او از وجهه و اعتبار لازم برخوردار نخواهد شد. در همین حال، اگر نامزدهای معترض نیز تهدید خود را جدی گرفته و از نفوذ و اقتدار خویش در محلات مختلف برای بیان اعتراض خود در برابر حکومت استفاده کنند، وضعیت امنیتی کشور با مشکلات دشوارتری رو به رو خواهد شد.

آقای کرزی و حلقه‏‏ی مشاوران او هنوز هم فرصت دارند که برای الگوی جدید مدیریتی خود تدبیری روی دست گیرند. فضای کنونی افغانستان به گونه‏ای است که آقای کرزی را فرا می‏خواند تا میدان و فضای سیاسی افغانستان را از سنت‏ها و تجربه‏های گذشته‏ی‏ غیردموکراتیک آن، جدا کند. در غیر آن، هر روز نه تنها فشارهای سیاسی بر فرد او افزایش خواهد یافت، بلکه کشور را به سوی بحران‏های خطرناک نیز هدایت خواهد کرد.

پای‌بست استوار و ایوان‌هایی بد‌نقش و نگار

2010-12-05T19:50:00.003+04:30

(منبع: جمهوری سکوت)

سخنم را با سلامی دوستانه به آقای هاتف و خان‌آغا ترکمنی ادامه می‌دهم.
جمهوری سکوت دارد به وعده‌اش در آغاز دور سوم کاری رسیدگی می‌کند. سخن سکوت را باید دوست داشت، هر چند تعبیر و تأویلش گاهی، پشت دل آدم را به رنج آرد و شبی بر خواب آدم کابوسی از ناراحتی پخش کند. ما از سکوت وحشت کرده ایم و این است که سخن اصلی را یا نفهمیده ایم یا بد فهمیده ایم. بودا وارد بحث خوبی شد و گرهی را نشان داد که باید باز می‌شد. سیداشرف موسوی بخشی دیگر از گره را باز کرد و اکنون هاتف و خان‌آغای ترکمنی وارد مرحله‌ای جدید شده اند که شاید برای مدتی بتواند پرده‌ی سکوت را برای ما به صدا درآورد. من در یادداشتی جمهوری سکوت را جمهوری هزاره گفته بودم که عده‌ای از دوستان به دلیل اینکه اینجا پاتوق گاه‌ناگاه خودم نیز هست، مرا به فاشیست بودن و گروه‌گرا بودن و سایت‌گرا بودن متهم کرده بودند که به نظرم توهین نبود و باز هم واقعیت بود. هنوز هم می‌گویم، نه به طور کامل، بلکه به طور نمادین، جمهوری سکوت بخش مهمی از واقعیتی را انعکاس می‌دهد که در اندام جامعه‌ی هزاره وجود دارد یا در حال شکل گرفتن است. تنها هراسی که دارم هراس هوس‌ برای موج‌سواری است که زیان آن را برای جامعه و نسل خود نه ضروری می‌دانم و نه منطقی. بحث‌های جمهوری سکوت، بحث‌های نیکو و ارزنده‌ای اند که جامعه را به تفکر و تأمل می‌کشاند و راه را برای برخوردهای منطقی آن بازتر می‌کند.

***

اول، این شایبه را از ذهن بیرون کنیم که گویا من مدافع خدا و دین محمدم و شما مخالف آن. به اینگونه است که بحث من و شما هم خوشگوارتر می‌شود و هم راه‌گشاتر. آنچه را شما مطرح کرده اید، هر چند سوالاتی تازه نباشند، سوالاتی مربوط به هر نسل اند که با مفهوم «خدا» و «مذهب» و «پیامبر» و «وحی» و در مجموع «باورهای سبژکتیف» سر و کار دارند. این بحث‌ها مطمیناً پایان ندارد، اما هر چه بیشتر کاویده می‌شوند چهره‌ی پنهان «حقیقت» در عقب آنها آشکارتر می‌شود و من این «حقیقت» را به دلیل اینکه مجرد می‌دانم، همان اسم دیگر «خدا» می‌دانم. چون وقتی امری مجرد شد یعنی فارغ از زمان و مکان و مقدار و هرگونه حد و حدود. پس در آن حوزه، هر چیزی داخل شود، یکی می‌شود و رابطه‌ی شان با همدیگر به آسانی قابل تفکیک نیست مگر با صفت‌ها و قیودی که برای تعریف آنها استفاده می‌کنیم. این را گفتم تا مثلاً باز مفهوم مجرد «خدا» با مفهوم مجرد «شیطان» قاطی نشود و فرصت برای تعریف و تعیین مصداق‌های شان باقی باشد.
دوم، بحث‌هایی که مرتبط با باورهای سبژکتیف باشند، تا زمانی که پایه و مبنا برای صدور احکام اجتماعی قرار نگیرند، باید فارغ از هرگونه قید و شرطی ادامه پیدا کنند. کسی دلش خواست و با معیارهای ذهنی خود موافق دید می‌پذیرد، دلش نخواست نمی‌پذیرد. مثلاً اگر پاداش بهشت و مجازات جهنم را بخشی از باورهای سبژکتیفی بدانیم، حالا کسی دلش خواست به آن باور می‌کند و دلش نخواست باور نمی‌کند. هیچ عیب و ایرادی پیش نمی‌آید. اما اگر کسی گفت: خوب، به خاطر پاداش بهشت، بیا و اینجا برای من خمس و زکات بده، آدمیانی که خمس و زکات از کیسه‌ی شان بیرون می‌شود نه تنها حق بلکه مسئولیت دارند که ببینند این خمس و زکات چرا از کیسه‌ی من بیرون شود و چرا در کیسه‌ی کسی دیگر واریز شود. بعد از دریافت دلیل و برهان، حالا اگر کسی باز قبول کرد که خمس و زکاتش را برای کسی دیگر بدهد، خوب کرده و اگر نخواست باز هم خوب کرده، و باید خودش حسابش را با طرف مقابل معلوم کند. هیچ طرفی نمی‌تواند برای این حکم در رابطه‌ی اجتماعی، تنها بر باور سبژکتیفی اعتقاد به بهشت یا جهنم استناد کند. چون، به هر حال، آن مبنا، ابژکتیف نیست و برای این جهان و آدم‌های این‌جهانی قابل لمس و محسوس نیست.
سوم، من نمی‌گویم که محمد و یا دین اسلام آغازگر تمام حرف‌های نیکو و خوب بوده که در تاریخ بشر آمده است و نمی‌گویم که تمام تر و خشک، آنچنان که از تعبیر «لا رطب و لایابس» بیان کرده اند، در قرآن یا اسلام وجود دارد. این ادعا را محمد و قرآن هم نکرده است. محمد با تأکید می‌گفت: من بشری عادی هستم و تنها حرفم این است که آنچه به عنوان سخنان خدا می‌گویم از جنس وحی است که برای من می‌رسد.
در اینکه «وحی» چیست و این سخن با سخنان دیگر چه تفاوت‌هایی دارد، هر کسی سخنانی گفته است، اما من در مطالعات خود چیز عجیب و شگفت‌انگیزی را در این تعبیر نیافته ام. اعراب از سه واژه برای بیان رابطه میان پیام‌گزار و پیام‌پذیر استفاده می‌کردند: تلقین، الهام، وحی. هر سه واژه قبل از اسلام در اشعار و کلام‌های ادبی اعراب استفاده می‌شد. البته تلقین در ادبیات عامه نیز رد پای زیادی داشت.
در تلقین، پیام‌گزار آگاه است و پیام‌پذیر ناآگاه. ما اکنون هم برای آدم مرده در قبر تلقین می‌کنیم و برای افرادی دیگر هم که حس کنیم حیثیت مردگان را در ذهن ما دارند، از شیوه‌ی تلقین استفاده می‌کنیم و تا می‌توانیم یک‌جانبه می‌گوییم تا طرف پیام را بگیرد و هیچ نداند که چه بود و چه هست.
در الهام، برعکس تلقین، پیام‌پذیر آگاه است و پیام‌گزار نه. مثل الهامی که کسی از وزش باد در شاخه‌ی درختی می‌گیرد و شعری می‌سراید و یا الهامی که از رفتار یا گفتار خاصی می‌گیرد و داستانی می‌سازد یا فکر تازه‌ای را مطرح می‌کند. اینجا پیام‌گزار دقیقاً نمی‌خواهد یا آگاه نیست که این حرفش آن تأثیر به‌خصوص را در ذهن پیام‌پذیر می‌گذارد.
اما وحی، بیان رابطه‌ای است که هم پیام‌گزار و هم پیام‌رسان آگاه اند. مشهورترین شعری که قبل از اسلام واژه‌ی «وحی» را به همین مفهوم به کار برده مربوط به شاعری است که حال دو بوقلمونی را وصف می‌کند که جفت هم بوده و در موقع توفانی شدن هوا از همدیگر دور بوده اند. جفت نر وقتی صدای رعد و برق را می‌شنود دوش‌کنان می‌آید تا از جفت ماده‌اش خبر گیرد و وقتی او را نزدیک لانه سالم و سر حال می‌بیند هر دو به همدیگر «وحی» می‌کنند که گویا خطری نیست و این باعث خوشحالی هر دو می‌شود و هر دو آرام می‌شوند. شاعر همان قدقد و پیام‌رسانی متقابل میان دو بوقلمون عاشق را با تعبیر «وحی» تبیین می‌کند و می‌گوید «اوحی الیها...»
آنچه مهم است، این است که کیفیت «وحی» و پیامی که به این وسیله مبادله می‌شود تنها میان پیام‌گزار و پیام‌پذیر می‌ماند و افراد سومی تنها می‌توانند اثرات آن را شاهد شوند و یا از زبان طرفین «وحی» بشنوند که آنجا چه مبادله شد و آن دو به همدیگر چه گفتند.
پیامبر اسلام از رابطه‌ی خاص خود با «خدا» با تعبیر «وحی» یاد کرد و هیچگاه نگفت که من از خدا الهام می‌گیرم یا به من تلقین می‌شود و من به شما می‌گویم. به همین دلیل، وحی که توصیفی از کلام پیامبر در قالب آیات قرآن است، چیز شگفت‌انگیزی نیست و از اینگونه امور هر کسی به یک نسبتی چیزی می‌داند و تجربه‌ای دارد که شاید در کمیت و کیفیت خود فرق داشته باشند اما در کل امری استثنایی و منحصر به فرد نیستند.
چهارم، دین چیزی است و معنویت چیزی. به نظر من آنچه میان ادیان مشترک است، معنویت است که باز هم امری مجرد است و فارغ از هرگونه قید و حد. اما ادیان در واقع پوششی بر اندام معنویت مجرد اند و این است که ادیان در لباسی که بر اندام معنویت می‌پوشانند از همدیگر متفاوت می‌شوند. مثلاً اگر جوهره‌ی معنوی ادیان را مفاهیم مجردی چون «خير»، «حق» و «زيبايي» بدانیم، به سادگی می‌بینیم که اینها گوهر مشترک همه‌ی اديان است که حتی اختصاص به ادیان ابراهیمی هم ندارند. دین بودا و هندوئیسم و حتی تعلیمات لائوتسو نیز از همان مقدار معنویتی برخوردار است که ادیان ابراهیمی برخوردار اند. اما هر دين با دساتير و احكام مشخص مي‌كوشد معنويت را در ميان پيروان خويش ترويج و تشويق كند و در این حوزه است که ادیان از همدیگر متفاوت می‌شوند. نکته‌ی مهم این است که تمام اديان با پيام معنوي خويش در قلب پيروان خويش نفوذ كرده و آنها را به خود جلب مي‌نمايند. هيچ ديني نبوده كه مدعي و مبلغ خير و حق و زيبايي براي پيروان خويش نباشد.
در بررسی ادیان متوجه می‌شویم که برخي از اديان با دساتير و احكام خويش فقط قسمتي اندك از نيازهاي معنوي انسان را در زماني مشخص پاسخ مي‌گويند، اما با گذشت زمان و رشد نيازهاي معنوي انسان اين دستورها و احكام از پاسخگويي معقول و مناسب به نيازهاي معنوي انسان عاجز مي‌مانند؛ حالانكه برخي اديان ديگر دساتير و احكامي را براي انسان‌ها طرح مي‌كنند كه از قابليت انعطاف‌ و انطباق‌پذيري با نيازهاي در حال رشد معنوي انسان در هر زمان و هر شرايط برخوردار مي‌باشند.
معنويت انسان جدا از ظرفيت فكري و تكامل ذهني انسان نیست. انسان به هر ميزان كه از لحاظ فكري و ذهني رشد مي‌كند، نيازهاي معنويش در ابعادي وسيعتر و عميق‌تر مطرح مي‌گردند. اگر دستورها و احكام ديني نتوانند با مراحل تكامل‌كرده و رشديافته‌ی معنوي انسان هماهنگي نشان دهند، يا به كلي مطرود مي‌گردند و يا مخاطبان خويش را از رشد و تكامل باز مي‌دارند و به جمود و انحطاط دچار مي‌سازند.
دین به همین لحاظ تاریخی است، اما معنویت تاریخ ندارد. دین وقتی وارد تاریخ می‌شود به طور طبیعی از زمینه‌های تاریخی نیز برخوردار می‌شود. وقتی پدیده‌ای تاریخی شد، تحول و تطورش را هم باید در زمینه‌های تاریخی آن نگاه کرد. این است که اسلام به عنوان یک دین، نمی‌تواند مجزا از تاریخ چهارده‌قرنه‌ی خود مطالعه شود. یعنی نمی‌شود گفت که ملاعمر و خامنه‌ای و آقای محسنی هیچ ربطی به اسلام و دین اسلام ندارند و تافته‌ای جدابافته اند. همانگونه که نمی‌شود گفت پیامبر در تاریخ نبوده و امام علی و معاویه و امام حسین و یزید و دیگران در تاریخ نبوده اند. همین که می‌گویند فلان حادثه در سال شصت و یکم هجری اتفاق افتاد، به معنای آن است که زمانی بوده که اتفاق افتاده است و این زمان آدم‌هایی داشته و در عالم واقع جنگی شده و خونی ریخته و اسارت و شکست و پیروزی‌ای روی داده است. اسلام امروز اسلام حامله از چهارده قرن تحول و تطوری است که در بستر تاریخی آن شاهد بوده ایم.
از این منظر، بحث‌های آقای هاتف در مورد ریشه و مبنای سید و مذهب‌گرایی و باورهای رایج در جامعه نه تنها قابل طرح، بلکه قابل بررسی جدی اند. بخواهیم یا نخواهیم کسی می‌آید و می‌گوید چون از نسل امام حسین و حضرت فاطمه‌ی زهرا هستم، اینگونه و آنگونه حق و حرمت خاص را سزاوارم. تو باید مشخص کنی که با او چه می‌کنی: این حق و حرمت خاص را قایل می‌شوی یا نمی‌شوی؟ ... در هر دو صورت، چون با یک امر واقعی سر و کار داری، ناگزیر باید تکلیفت را مشخص کنی.
پنجم، رفتارها و عملکردهای واقعی چون در زمینه و شرایط خاص اتفاق می‌افتند برای آیندگان چیزی بیشتر از یک «الگوی رفتاری» نیستند. الگوهای رفتاری الزاماً به همان گونه که در زمان و شرایط خاص خود بوده اند، قابل پیروی و کاپی‌برداری نیستند. دلیل آن هم واضح است: الگوهای رفتاری متأثر از زمینه و شرایطی اند که در آنها شکل می‌گیرند. وقتی از زمینه و شرایطی خاص عبور کردیم، الگوی رفتاری مربوط به آن زمینه و شرایط نیز به بازنگری ضرورت پیدا می‌کند. امام حسین در زمان خود الگویی را برای مبارزه انتخاب کرد که متفاوت با الگوی برادرش امام حسن بود. امام علی الگوی رفتاری‌اش کاملاً متفاوت با الگوی رفتاری پیامبر بود. حتی خود پیامبر الگوی رفتاری‌اش از مکه تا مدینه و از اوایل مدینه تا زمانی که رسالتش را مختومه اعلام کرد، فرق‌های زیادی پیدا کرد. این یک امر غیر طبیعی و غیر قابل درک نیست. بنابراین، در تحلیل الگوهای رفتاری همان دیدگاه آقای هاتف را توجه کنیم که هیچ چیزی را بریده از زمان و مکان نسازیم که آنگاه قابل دسترس نمی‌شوند. حالا با این دیدگاه، شاید آقای هاتف بگوید که حسن و حسین چیزی بیشتر از یک فرد عادی عرب نبوده که مثل دیگر اعراب نزاع کرده و شکست خورده اند و هیچ چیز خاص دیگری پیش نیامده است که با تعجب و حیرت به آنها نگاه کنیم. اما شاید من اینگونه نگاه نکنم و بگویم که اگر اندکی دقت کنیم در عقب الگوی رفتاری امام حسین چیزی را ببینیم که آن را از الگوی رفتاری یزید متفاوت می‌سازد. در ختم این بحث، هر چند نه من قادر شوم آقای هاتف را قناعت دهم و نه ایشان مرا، اما به هر حال، هر دو وارد یک تعامل نیکوی روشنگرانه شده ایم که برای هر دوی ما مفید خواهد بود.
بحث رابطه‌ی هزاره‌ها و سیدها باز هم در همین زمینه قابل بررسی مجدد است. من نمی‌گویم پدران هزاره به سید احترام استثنایی قایل نبوده و یا به شجره و نسب سیدها توجهی ماورایی نداشته اند. حتی نمی‌گویم که همین حالا در میان هزاره‌ها از اینگونه باور و یا رفتار کم است. اما می‌گویم هیچکدام اینها، در قالب الگوهای رفتاری خاص، قابل تعمیم بر تمام اندام جامعه‌ی کنونی هزاره نیست. حد اقل این را می‌دانم که جامعه‌ی کنونی هزاره، افرادی دارد که بیش و کم تاریخ جنگ‌های خونبار کابل و بامیان و مزار و جنگ‌های داخلی دهه‌ی شصت و هفتاد خورشیدی را پشت سر گذاشته اند و عده‌ی کثیری از آنها از حوزه‌ی جغرافیایی هزاره‌جات بیرون شده و به خارج از کشور سفر کرده و از جهان و تحولات آن چیزهایی را متوجه شده اند که پدران و یا همتایان پدران شان در درون هزاره‌جات شاهد آن نبوده اند. بناءً نمی‌شود گفت که چون پدرم دست سید را به عنوان یک امر مذهبی می‌بوسید من هم الزاماً باید ببوسم، هر چند در احترامم به فرد خاصی از سید هیچ تغییری نیامده باشد. به همین گونه، نمی‌شود حکم کرد که چون پدرم خمس و زکات خود را به فلان سید و ملا می‌داد، من هم قسمتی از مال خود را به عنوان خمس و زکات به فلان سید و ملا بدهم، هر چند باز هم باور مذهبی خود برای پرداخت خمس و زکات را حفظ کرده باشم و برای آن دلیل منطقی و شرعی هم داشته باشم.
ششم، در اینگونه بحث‌ها به هیچ صورت اصرار ندارم که حتماً کسی با اسم مستعار ننویسد، چون اینجا همان بحث «تقریر حقیقت» است و گوینده‌ی حرف حق هیچ اهمیتی ندارد که آشکار و معروف باشد یا نباشد. سخن با اسم و رسم مشخص برای این خوب است که بعد بتوانیم برای چهار آدم بگوییم که اگر این بحث مثلاً از طریق جمهوری سکوت دنبال نشد، می‌توان فلان جا همدیگر را ملاقات کرد و با هم حرف زد و مشکل ذهنی خود را رفع کرد. اسم غیر مستعار، بیشتر از این، هیچ تأثیری بر محتوای پیام که بر ذهن خواننده می‌گذارد ندارد. اینجا رابطه‌ی پیام‌‌گزار و پیام‌پذیر از همان نوع «الهام» است که گیرنده هر چه دلش خواست می‌گیرد و هر چه دلش خواست برداشت می‌کند و بعد اگر لازم دید این برداشت و درک خود را دوباره با پیام‌گزار در میان می‌گذارد اگر لازم ندید در میان نمی‌گذارد.
اما کسانی که از پشت این حرف‌های خود برای کسی حکم معینی صادر می‌کنند که مثلاً چون ثابت شد که سیدها شجره‌ای از نور ندارند و این همه دیر روی سر ما و بابابزرگ ما کلاه گذاشته اند، حالا دیگر هر جا گیر شان آوردید حساب تان را پس بگیرید و یا فلان و فلان تصفیه حساب را انجام دهید، باید درنگ کرد و از این آقا پرسید که تو کی هستی و از کجا این حکم را صادر می‌کنی و آیا خودت هم حاضری در این میدان پیشگام شوی و در کل، نفع و ضرر این حکم چیست و از این قبیل اما و اگرها.
دوستان گرانقدر،
بگذارید برای روشنی بیشتر رابطه‌ی خود در اینگونه مباحث بگویم که خوب است رابطه‌ی ما با خدا و محمد و اصحاب و یاران او رابطه‌ای از جنس رابطه‌ی رفیقان با همدیگر باشد. حس من این است که در میان رفیقان دیگری که می‌توانیم داشته باشیم، اینها رفیقان بدی نیستند و حرف‌هایی دارند که برای ما بگویند. وکیل مدافع شان نیستیم چون می‌دانیم که در طول چهارده قرن وکیل‌مدافعان زیادی داشته اند و حالا هم کسانی که در این وکالت فخر و کمالی بیابند، کم نیستند. فکر می‌کنم خوب است اینها را به عنوان رفیقان خود دوست داشته باشیم چون آنها در مباحثی از آنگونه که شما مطرح کرده اید، شکیبا و صبور و صاحب سخن اند و هنوز نشانه‌ای بروز نکرده که چنته‌ی شان خالی شده باشد. خوب است در جایی که هستیم آزاد و راحت سخن بگوییم و مطمین باشیم که حساب گناه ما در این میدان را به گردن هیچ کسی دیگر نمی‌نویسند: «ولاتزر وازره‌ وزر اخری» (گناه هیچ کسی را بر کسی دیگر نمی‌نویسند)؛ مگر اینکه از این بحث‌های خود به حیثیت و ایمان و جان و مال کسی زیان برسانیم که در آن صورت، نه خوش خدا خواهد آمد و نه خوش خلیفه‌گانش.

قفل ها در کجایند؟

2010-12-05T19:46:00.002+04:30

سخیداد هاتف

(منبع: جمهوری سکوت)

یک - دوستی گفته است که امروز نواده های کارل مارکس و آدام اسمیت مثل بقیه ی مردم اند و اگر چه این دو نفر در مقایسه با امامان ما - در مثل - خیلی متاخر اند هیچ کسی حاضر نیست نواده های شان را به دلیل شجره ی خانواده گی شان در جایگاه ویژه یی بنشاند. این درست است. اما علت اش آن است که آدام اسمیت یک چهره ی تاریخی است و چهره های تاریخی مشمول داوری های تاریخی می شوند. اما امامان ما چهره های تاریخی نیستند. فرا-تاریخی و فرا-جغرافیایی هستند. فقط به همین یک شعار « کل یوم عاشورا و کل ارض کربلا » دقت کنید. هر روز عاشورا و هر سرزمینی کربلا است. یعنی تاریخ بشر به دو قسمت تقسیم می شود : دوره ی پیش از عاشورا و دوره ی بعد از آن. گویی عاشورا نه به عنوان پاره یی از تاریخ تحولات درونی جامعه ی عرب آن روز بل به عنوان واقعه ی دگرگون کننده ی سراسر تاریخ انسانیت تلقی می شود. می دانیم که پیش از عاشورا هم جهانی بود و در آن جهان ظلم ها و مقاومت ها و شهادت هایی بودند. چه طور شد که این مورد این قدر در رگ ما رفت؟ برای این که ما این روایت را پذیرفتیم که عاشورا یک واقعه ی تاریخی-سیاسی نبود ، چیز دیگری بود. مقابل شدن جوهر حق مطلق در همه ی زمان ها و مکان ها با جوهر باطل مطلق در همه ی زمان ها و مکان ها بود. امام حسین یک مرد بود و مثل بقیه ی مردهای روزگار خود از پی ازدواج دو انسان دیگر به دنیا آمده بود. یعنی به دنیا آمدن اش یک اتفاق بیولوژیک متعارف بود. اما در فرهنگ شیعه می گویند که پیامبر اسلام امام حسین را در زمان کودکی اش « سید اهل بهشت» می خواند یا وقتی او را در آغوش می گرفت اشک اش جاری می شد ( چون می دانست که بخشی از امت شقی او بعدها آن امام را به شهادت خواهند رساند). این یعنی این که به دنیا آمدن و کلان شدن امام حسین بخشی از یک برنامه ی آسمانی کاملا نامتعارف در تاریخ بشر بود. در بعد از ظهر عاشورا هم - می گویند- هوا توفانی شد و ابرها غریدند و زمین لرزید. ما امامان مان را در متن چنین روایتی می شناسیم. روایتی که تابع حدود زمان و مکان نیست. این که مردم ما در ماه محرم از عمق دل بر مظلومیت امام حسین می گریند به خاطر این است که نمی توانند تصور کنند کسی با عزیزترین فرزند بنی آدم ( و بل بنی حقیقت ) در همه ی ادوار چنان بی رسمی ها کرده باشد.

ادامه بحث را در پیوند جمهوری سکوت دنبال کنید

پای بست لرزان و نقش و نگار ایوان

2010-12-05T19:43:00.002+04:30

سخیداد هاتف

(منبع: جمهوری سکوت)

به نظر من نوشته ی آقای موسوی با عنوان « هویتم را از من مگیر بی انصاف» منطقی و راهگشا است. آخر چه اصراری هست که سیدهای جامعه ی هزاره را هم هزاره بدانیم؟ سیدها عرب اند ( اگر درست باشد که نسب شان به خانواده ی خلیفه ی چهارم مسلمانان می رسد) و این عرب بودن نه آنان را برتر از دیگران می نشاند و نه فرو تر. آن نوشته ی آقای بودا با این عنوان که « پاره ی تنم را از من جدا مکن بی انصاف» تلاشی بی جا و بی فایده و تا حد زیادی احساساتی برای ادغام کردن سیدها بود. واقعیت آن است که کس دیگری سیدها را از هزاره ها جدا نمی کند. خود سید های جامعه ی هزاره می گویند که ما هزاره نیستیم. خوب ، مشکل چیست؟ چه لزومی دارد که عبارت بی معنایی چون « سید هزاره» وضع کنیم؟ تا حالا بدنه ی مردم سید و مردم هزاره در موقعیت های اجتماعی یک سان یا مشابه زنده گی کرده اند. اگر هزاره ها و سید ها نتوانند بر اشتراکات موقعیتی خود چیزی بنا کنند ، نژاد و مذهب در نهایت به یاری شان نخواهند آمد. در جامعه ی هزاره به صورت کلی به سید احترامی ويژه می گزارند. این کار خطا است ، اما رفع کردن این خطا فقط وقتی ممکن است که مردم هزاره وارد مرحله ی دیگری از تفکر دینی شوند و واقعا این شجاعت را بیابند که مثلا امام حسین را « یک مرد شجاع و ظلم ستیز عرب در هزار و چند سال پیش» ببینند که در درون شرایط جامعه ی خود و برای آن شرایط عمل می کرد و نه به عنوان کسی که گویی مثل جان به ما نزدیک است. مجنون به رگ زن می گفت :
ترسم ای فصاد اگر فصدم کنی
نیشتر را بر رگ لیلی زنی

ادامه مقاله را در پیوند جمهوری سکوت دنبال کنید

ویکی لیکس اسناد محرمانه را از کجا آورده است؟

2010-12-05T19:31:00.001+04:30

(منبع: سایت فارسی بی بی سی)

گزارش های منتشر شده از رسانه ها حاکی از آن است که بیشتر پیام های دیپلماتیک افشا شده توسط سایت ویکی لیکس از شبکه ارتباطی وزرات دفاع آمریکا، که "سیپرنت" (Siprnet) نام دارد، به دست آمده است. از این شبکه برای رد و بدل کردن اطلاعات طبقه بندی شده استفاده می شود.
جالب اینجاست که شبکه سیپرنت که در دهه ۱۹۹۰ راه اندازی شده بود، پس از حملات یازدهم سپتامبر گسترش پیدا کرد تا اطلاعات طبقه بندی شده آسانتر به اشتراک گذارده شود و اختلالات کمتری در ارتباط میان نهادهای اطلاعاتی ایجاد شود.
این شبکه برای تبادل اطلاعات تا مرحله "سری"‌ طراحی شده است. اطلاعات سری اطلاعاتی است که "صدمه جدی" به امنیت ملی آمریکا وارد می کند.
تصور می شود که حدود دو میلیون و ۵۰۰ هزار نفر از پرسنل نظامی و غیرنظامی آمریکا به این شبکه دسترسی داشته باشند. سیپرنت برای توزیع اطلاعات فوق سری توصیه نمی شود.
تنها شش درصد (بیش از ۱۵ هزار) از اسناد افشا شده به عنوان سری طبقه بندی شده اند. ۴۰ درصد از اسناد "محرمانه" هستند و بقیه طبقه بندی ندارند.

ادامه گزارش را در پیوند بی بی سی دنبال کنید

شوخی‌های ویکی‌لیکس: آیا راستی شوخی است؟

2010-12-05T19:27:00.003+04:30

منبع: جمهوری سکوت

ویکی‌لیکس بدون شک، پدیده‌ای تازه در زمان ماست. شوخی و جدی، توطیه‌بودن یا خارج از کنترل بودن آن را هر کسی می‌تواند با سلیقه‌ی خود بررسی کند. بازی ویکی‌لیکس، بازی جدید با قاعده‌ی جدید در زمان ماست. آنهایی که هنوز هم با سیاست به گونه‌ی آماتور برخورد می‌کنند ویک‌لیکس خواب شان را آشفته کرده و از همین رو این سایت را باید جدی بگیرند. وقتی طالبان سقوط کرد، اکثر رهبران و فرماندهان افغان صاحب تلفن‌های ستلایت شدند که به طور رایگان می‌توانستند با هر کسی در هر گوشه‌ای از جهان حرف بزنند و هر چه دل شان خواست بر زبان برانند: از رابطه با همسر و فرزندان تا دوستانی که تازه فرصت تماس یافته بودند... در این تماس‌ها چه گفته شده است، معلوم نیست، اما یک چیز روشن است: هیچگاهی با احتیاط سخن نگفته اند که فکر کنند حرف‌شان روزی روی پرده می‌رود و هر کسی از آن باخبر می‌شود!
اینک همه‌ی آن حرف و حدیث‌ها به روایت روی پرده تبدیل شده است. چه وقت چه چیزی از چه کسی بیرون می‌آید، هنوز همه منتظر اند. وحشت زمامداران و سیاستمداران افغان از ویکی‌لیکس قابل درک است، اما وحشت خانم کلنتن و بارک اوباما و آیکنبری از ویکی‌لیکس نیز قابل کتمان نیست. همه باید بگویند که آیا قرار بود همه‌ی باز‌ی‌ها اینگونه روی پرده بیاید؟... آیا خانم کلنتن شوخی کرده که به جاسوسان خود دستور داده است از بان‌کی‌مون و همه‌ی اعضای شورای امنیت سازمان ملل خبرچینی کنند و حرکات و رفتارهای آنان را تحت نظر بگیرند؟... آیا وزیران و دستیاران آقای کرزی نیز همه شوخی می‌کنند که در مورد رییس شان حرف‌هایی را می‌گویند که امروز همه‌ی دنیا به باور آن نزدیک می‌شوند؟

ادامه گزارش را در پیوند جمهوری سکوت دنبال کنید

چگونه با هم صحبت می کنیم؟

2010-12-01T18:53:00.002+04:30

اشاره:
این نظر را در پاسخ آقای محسن زردادی در جمهوری سکوت نوشتم. نظر کامل ایشان را می توانید در پیوند جمهوری سکوت دنبال کنید.

آقای زردادی بزرگوار،
با عرض سلام و آرزوی نشاط و کامگاری خدمت جنابعالی، امیدوارم ایام به کام تان باشد و روزگار طبق مراد تان بگذرد.
احساس شما به خاطر سرنوشت جامعه قابل درک و شایسته‌ی تأمل است. ظاهراً شما و دوستان هم‌نسل تان یکی از کسانی بوده اید که بیش از همه از نظر «ایجاد مرجعیت واحد سیاسی» حمایت کرده و برای آن تلاش کرده اید. تجربه‌ی مبارزاتی گذشته‌ی شما نیز بخشی از زندگی تان را در همین راه قربانی گرفته است که به هر حال، تا نسل‌های متمادی جامعه مورد بازبینی و بررسی قرار خواهد گرفت.
اما فکر نمی‌کنید که ایجاد مرجعیت واحد سیاسی، چون چتر خیلی بزرگ است، به حوصله‌ و شکیبایی خیلی فراخ ضرورت دارد؟ ... مثلاً شما فکر کنید که در همین نظری که نسبت به نوشته‌ی بنده نشر کرده اید، احساس تان برای ایجاد مرجعیت واحد سیاسی را چگونه انعکاس داده اید. مثلاً شما از نوشته‌هایی که بنده در جمهوری سکوت یا جاهایی دیگر نشر کرده ام به عنوان نشانه‌ی «مرض محافظه‌کاری» یاد کرده می‌نویسید که این «یکی از بدترین امراض و صفت‌های روشنفکری است که متأسفانه اکثر جوانان روشنفکر ما و منجمله آقای رویش نیز به آن مبتلا می‌باشد.»
آیا به نظر شما با این ادبیات می‌شود همه را به دور «مرجعیت واحد سیاسی» گرد آورد؟ ... آیا به راستی «محافظه‌کاری» یکی از بدترین مرض‌های روشنفکری است؟ .... شما از این هم فراتر می‌روید و می‌نویسید: «آقای رویش به بهانه‌های مختلف، تا اکنون با ایراد طرح‌های «عالمانه » و گاهی هم فیلسوفانه بار چندم است که کمر عزم و تصمیم جوانان و روشنفکران آگاه ما را می‌شکند و ماهرانه به رژیم فاشیستی افغان ملیتی‌ها خدمت می‌نماید.»... آیا واقعاً فکر می‌کنید خیلی حرف باانصافی را مطرح کرده اید؟ ... آیا فکر می‌کنید برای اثبات ادعای خود دلیل و مدرکی کافی فراهم کرده اید تا همه با درک آن، توبه‌کنان، زیر چتر «مرجعیت واحد سیاسی» شما گرد آیند؟
به همین گونه شما می‌خواهید که همه‌ی اقشار جامعه از مذهبی و غیر مذهبی و آخوند و تحصیلکرده زیر چتر «مرجعیت واحد سیاسی» جمع شود، اما در عین حال، نحوه‌ی جمع کردن شما با این ادبیات انعکاس می‌کند: «آقای رویش فراموش می‌کنند که تمام ملیت هزاره عبارت از چند تا آخوند ایران‌گرا و تعویذنویس نیست و افراد و اشخاص دیگری هم هستند که مصلحتاً تا حال نخواسته اند تا در بین ملیت هزاره درز آخوندی و غیر آخوندی ایجاد کنند.» آیا فکر می‌کنید که این نظر تان هنوز هم چقدر از بوی تجارب گذشته‌ی شما سرشار است؟ ... آیا می‌دانید که این ادبیات، البته در میان خیلی کسانی که مخاطب شما هستند، چه حسی خلق می‌کند که بعد با پذیرفتن آن زیر چتر «مرجعیت واحد سیاسی» آن «کسانی دیگر» که شما به آنها اشاره داشته اید که گویا «آخوند ایران‌گرا و تعویذنویس» نیستند، جمع شوند؟
شما باز هم با همین ادبیات ادامه می‌دهید: «مانند همین آخوندها در زمان حکومت کمونیست‌ها و کشتمند، مزاحمتی ایجاد ننمایند تا اگر آخوندها می‌توانند، بگذارخدمتی را برای مردم انجام دهند. // ماهیت انسانی، اخلاقی، مذهبی و ملی آخوندها خوبتر افشاء گردیده تا در آینده از حربه‌ی مذهب استفاده نتوانند. // با دامن زدن به اختلافات درونی بار دیگر ملیت هزاره را دچار جنگ داخلی ننمایند.»
آیا در موقع نوشتن این سطور، واقعاً به انعکاس نظر و فکر تان توجه کرده اید؟... آیا می‌دانستید که با این ادبیات و این لحن چه تصویری از خود و تجارب گذشته‌ی تان در ذهن مخاطبان زنده می‌کنید؟
حکایت نوشته‌ی شما مرا به یاد خاطره‌ای انداخت که در سال 1382 داشتم. مردم دشت برچی به خاطر بدرفتاری پولیس حوزه چهاردهم امنیتی دست به تظاهرات زدند. کربلایی عوض سهرابی مرحوم آمد و مرا از مکتب معرفت که آن وقت در نخاس بود، گرفت تا برویم و مردم را کنترل کنیم و نگذاریم وضعیت بد شود. رفتیم که مردم در سرک بیرون شده و هر کسی هر چه از دهانش بیرون می‌شود شعار می‌دهد و به همین گونه به سوی حوزه‌ی چهاردهم در حرکت اند. نزدیک رفتیم و به کسانی که به خصوص در پیشگامی تظاهرات قرار داشتند و بیشتر از همه هیجان نشان می‌دادند ایستادیم و گفتیم که فحش و دشنام ندهند، زشت و ناصواب نگویند، اشخاص را توهین نکنند، تمام خواسته‌های شان به مقامات می‌رسد و رسیدگی می‌شود. از آنها خواستیم که بهتر است شعارهای خود را اصلاح کنند. کسی با پای معلول که نشان می‌داد از قربانیان جنگ است، از همه بیشتر داد می‌زد و دشنام می‌داد. وقتی حرف‌های ما را شنید از ما ضمانت گرفت که با آنها خواهیم بود و حرف شان را تا آخر تعقیب خواهیم کرد. بعد رفت روی بانت موتری که در جلو حرکت می‌کرد ایستاد و با صدای بلند جیغ زد: «آهای مردم، این آدم هم با می‌آید و می‌گوید که خواسته‌های ما را به دولت می‌گوید و خواسته است که دیگر کسی دشنام ندهد و شعار بد ندهد.» بعد با صدای بلندتر جیغ زد: «هر کس دو بزنه ........ باشه!! هر کس شعار بد بته .... باشه!!» من و کربلایی سهرابی مرحوم با جمعی دیگر که آنجا بودیم با صد مشکل او را قناعت دادیم که بس است مردم فهمیدند و دیگر کسی دو نمی‌زند و دشنام نمی‌دهد!
آقای زردادی بزرگوار،
بهتر است در کنار سایر «انکشاف اوضاع در شرایط بحرانی جامعه» متوجه تغییر در ادبیات جامعه هم شویم. نمی‌شود گفت: «برادران فاشیست و وحشی، بیایید که در افغانستان واحد و یک‌پارچه استقلال کامل هزارستان را به رسمیت بشناسیم.» نمی‌شود جیغ زد که «آهای آخوندهای خاین و معامله‌گر که از دین استفاده‌ی ابزاری می‌کنید، بیایید در کنار ما تا برای شما فرصت دهیم تا ماهیت ضد انسانی و ضد ملی و ضد مدنی تان را افشا کنید». نمی‌شود گفت: «آهای رویش خاین نوکر افغان‌ملت که کمر جامعه و جوانان را می‌شکنی، بیا و از مرض محافظه‌کاری بیرون شو که مرجعیت پیشتاز و دوران‌ساز را ایجاد کنیم و هزاره را به اوج عظمت و اقتدار برسانیم».... این گونه حرف‌ها از هر نیتی سرچشمه گرفته باشند، برای جمع کردن مردم در زیر چتر «مرجعیت واحد سیاسی» مفید نیستند.
احساسات و عواطف شما برای ایجاد «سازمان سیاسی با پایه‌های مردمی که بتواند به صورت دوامدار و تاثیرگذار عمل نماید» و «شامل تمام نیروهای بالفعل و بالقوه‌ی ملیت هزاره باشد، قابل درک است، اما بهتر است برای جلب نیروهای بیشتر غرض تحقق آنها به گونه‌ای متفاوت‌تر از دیروز عمل کنیم. برای اینکه به گوشه‌های بیشتری از آنچه تذکر دادم، برسید به مقاله‌ی راهگشای آقای سخیداد هاتف در همین صفحه مراجعه کنید که «خرد جمعی و مدیریت گفتار» را به بحث گرفته اند.
به هر حال، امید است بحث‌های تان ادامه پیدا کند، اما با ادبیاتی متفاوت‌تر که فرصت برای نزدیکی و تفاهم بیشتر و تفاوت‌های دید کمتر شود.
ارادتمند و مخلص شما: عزیز رویش